سابقه تاریخی و حکم فقهی استعمال مواد مخدر

(به مناسبت روز جهانی مبارزه با مواد مخدر)

مریم میرحسینی

 

 مواد مخدر

مواد مخدر Drugs یکی از شایع‌ترین و رایج‌ترین موادی ‌است که انسان در طول تاریخ با آن سروکار داشته و در قدیمی‌ترین متون و آثار به دست آمده از انسان نیز به برخی از انواع مواد مخدر اشاره شده است. به همین دلیل می‌توان گفت که مواد همزاد انسان می‌باشد و به احتمال قوی انسان‌های اولیه نیز با این مواد سروکار داشته و آن را مورد استفاده قرار می‌داده‌اند. آثار باستانی بین‌النهرین و دیگر مناطق دنیا نشان می‌دهد که مردم از قدیم با مواد آشنا بوده و از آن استفاده می‌کرده‌اند.

مواد مخدر امروزه معضل بزرگی است که نقش بسیاری در تحولات جهانی داشته و می‌تواند تعیین‌کننده مسایل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باشد و به همین جهت مافیای مواد مخدر نفوذ گسترده‏ای در جهان داشته و به‌راحتی قادر است محموله‌های بزرگ مواد را در مناطق مختلف جابجا کرده و با تغییر و تحول در روش‌‏‌ها و نوع فعالیت و توزیع مواد در عرصه بین‌الملل تأثیرگذار باشد.

 

آشنایی با مواد مخدر

مواد مخدر انواع بسیار زیادی دارد که امکان محدودکردن آن وجود ندارد، زیرا امروزه این امکان وجود دارد که با تغییر در برخی از انواع مواد، نوع جدیدی وارد بازار شود و به همین علت مواد صنعتی روز‌به‌روز افزایش یافته و به شکل‌‏‌ها و آثار گوناگون و بسیار متنوع عرضه شده و شکل آن مرتب در حال تغییر و دگرگونی می‌باشد، به همین دلیل بهتر است برای آشنایی با مواد فقط از تعاریف کلی استفاده کرد و گفت: «هرماده‏ای که با استفاده توسط موجود زنده موجب تغییر در شناخت، خلق، رفتار‌شناختی یا کارکرد حرکتی او شود»، مواد مخدر می‌باشد.

در این میان نمی‌توان منکر شد که دو گیاه مشهور کوکنار و تریاک، ریشه اصلی و مادر تمام مواد مخدری می‌باشند که امروزه در دنیا عرضه شده و به مصرف می‌رسد و از این جهت معرفی این دو گیاه و آشنایی با آن‌‏‌ها اولین و آسان‌ترین راه برای شناخت مواد می‌باشد و لازم است که انسان این دو همزاد اولیه خود را بشناسد تا با دلایل گرایش انسان به مواد مخدر نیز آشنا شود.

 

تریاک و مرفین(خشخاش)

گیاه خشخاش از نظر گیاه‌شناسی در گروه پاپاورسمنیفرم poppy Papaver samnifrum)) دسته‌بندی شده که نام آن از کلمه لاتین پاپی poppy)) به معنی خواب‌آور گرفته شده است. گل خشخاش به‌صورت طبیعی یک گل زینتی است که انسان احتمالاً از روزگاران اولیه با آن آشنا بوده است. این گیاه دارای انواع گوناگونی بوده که فقط از یک نوع تریاک به دست می‌‏آید. خشخاش گیاهی است یکساله و مناسب‌ترین آب و هوا برای روییدن آن، آب و هوای معتدل و گرم با رطوبت کم می‌باشد. این گیاه دارای ریشه‏ای لطیف بوده و آب زیاد باعث پوسیدگی آن می‌شود. این گیاه به آبیاری زیاد نیاز ندارد ولی به روزهای طولانی، شب‌های کوتاه و تابش مستقیم خورشید نیازمند است و گرفتار آفات نمی‌شود. تخم خشخاش به‌طور طبیعی توسط باد پراکنده می‌شود و حدود یک کیلو برای یک هکتار کافی است و در کنار آن می‌توان گیاهان دیگری نیز کاشت. تخم خشخاش بعد از ۶ هفته به صورت یک بوته کلم ظاهر می‌شود و پس از رشد کامل به ۹۰ تا ۱۵۰ سانتی متر می‌رسد. این گیاه غنچه داده و معمولاً گل‌های سفید آن طی چند روز می‌ریزند و به جای آن یک کپسول پدیدار می‌شود، رشد می‌کند و به اندازه یک تخم مرغ می‌رسد که در بالای آن تاجی با لبه‌های کنگره دار پدید می‌آید. این کپسول کمی کروی بوده قطر آن ۰/۵ تا ۵/۷ سانتی متر و رنگ آن سبز مایل به آبی می‌باشد. در فاصله بین شاخه گیاه و کپسول حلقه برجسته‏ای وجود دارد. قشر بیرونی کپسول پوسته‏ای است که دیواره‌های تخم‌دان را می‌پوشاند و تخم‌دان شامل سه حفره می‌باشد که تخم‏‏‌ها در دیواره این حفره‏‏‌ها تولید می‌شود. هر کپسول بیش از هزار تخم تولید می‌کند که قلوه‏ای شکل می‌باشد. پس از رسیدن این تخم‏‏‌ها که در داخل کپسول آزادند، براثر وزیدن باد از سوراخی در زیر تاج به خارج پراکنده می‌شوند.

خشخاش تریاک دارای دو محصول اصلی است، دانه‌های خشخاشی که بدون مرفین بوده و دارای روغن قابل مصرفند و شیره تریاک که شامل موادی چون شکر، پروتئین، محلول آمونیاک، صمغ، موم گیاهی، چربی، اسید سولفوریک و تعداد زیادی آلکالوئید‏‏‌ها alkaloids)) که بیش از ۵۰ مورد در تریاک کشف شده که مهم‌ترین آن‏‏‌ها مرفین، نسکاپین، پاپاورین، کدئین و تبئن می‌باشد. وجود آلکالوئید‏‌ها برای تولد تخم‏‏‌ها ضروری است و وسیله دفاعی گیاه در برابر حیوانات سبزی خوار و حشرات می‌باشد. شیره تریاک در تمام اندام‌های گیاه موجود است ولی مواد اصلی آن (مخدر‌ها) در کپسول قرار دارد و امروزه نظریه‏ای وجود دارد که گیاه خشخاش شیره را که مورد نیاز انسان است تولید می‌کند تا انسان به کشت آن ادامه داده و گیاه زنده مانده و ادامه حیات دهد. برداشت شیره دو هفته بعد از ریختن گلبرگ‏‏‌ها آغاز می‌شود. ابتدا کپسول با تیغ برش داده شده و شیره سفیدی از آن تراوش می‌کند و در اثر ماندن در هوا سفت شده و به رنگ قهوه‏ای تیره در می‌آید و به‌صورت خمیر چسبنده‏ای در روی کپسول قرار می‌گیرد. خمیر تریاک دارای آب زیادی است که آن را خشک کرده و به شکل‌های مختلفی در می‌آورند. برای پختن، تریاک را در یک دیگ آبجوش می‌ریزند و محلول را از صافی عبور داده و آن را جوشانده و به صورت خمیر در می‌آورند و با گذاشتن در آفتاب آن را سفت و آماده برای مصرف می‌کنند. ۱

دانه‌های خشخاش پس از رسیدن دارای هیچ ماده خطرناکی نبوده و به مصارف مختلف می‌رسد و یا از آن روغن به دست می‌آورند که مصارف غذایی و صنعتی دارد. در قرن ۱۹ در ترکیه از همه گیاه تریاک استفاده می‌شد، روغن دانه‌‏‌ها در غذا و برای روشنایی، شاخ و برگ گیاه به عنوان علوفه به گاو‏‌ها داده می‌‏شد و شیری که از گاو به دست می‌آمد، بهترین ماست تهیه می‌‏شد. ۲

به‌طور کلی دو شیوه مصرف تریاک وجود دارد، خوردن و کشیدن که متداول‌ترین شیوه مصرف بوده است و کپسول را خرد کرده در شراب، آب یا عسل می‌ریختند و آن را چون شربتی می‌نوشیدند. ۳

 

شاهدانه (چرس و بنگ)

گیاهی علفی و یک ساله که بوی تندی دارد و از بعضی انواع آن چرس استخراج می‌شود. ۴

شاهدانه که معرب آن شاهدانج است گیاهی است از تیره گزنه‌‏‌ها که دو پایه، علفی و یک ساله است. ارتفاعش بین ۱ تا ۲ متر و گاهی هم بیشتر است. دارای گونه‌های مختلف و بویش قوی و نامطبوع است. برگ‌های این گیاه متقابل و دارای ۵ تا ۷ لوب عمیق دندانه‌دار با دمبرگ دراز می‌باشد. گل‌های نر شاهدانه به‌صورت مجتمع و به‌‌طور آویخته بر روی پایه‏ای که از کناره برگ‌‏‌ها خارج می‌شود، در قسمت انتهایی آن قرار دارد. در هر گل نر ۵ پرچم موجود است. گل‌های ماده بدون دمگل مشخصی در بغل گوشوارک‌های شبیه برگ قرار گرفته است. میوه شاهدانه فندقه و سیاه یا قهوه‏ای رنگ است و محتوی یک دانه تقریبا بدون آلبومن است. منشأ اصلی این گیاه آسیاست ولی امروزه در اکثر نقاط معتدل و گرم کشت می‌شود. از نظر درمانی سرشاخه‌های گلدار یا میوه‌دار این گیاه مورد استفاده است. مخلوطی از برگ-های کوبیده آن و سر‌شاخه گلدار آنکه به هم فشرده شده و به علت ‏دارا بودن صمغ به هم چسبیده‏اند به نام بنگ به بازار عرضه می‌شود. در گذشته‌های دور بنگ به مصرف تدخین می‌رسید ولی امروزه از آن مشروبات و داروهای مسکنی تهیه می‌کنند. از سرشاخه‌های این گیاه صمغ خاصی به دست می‌آورند که به نام چرس موسوم است و به صور مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. سرشاخه‌های گلدار بدون برگ گیاه به نام چرس به بازار عرضه شده و مورد استفاده و تدخین قرار می‌گرفته است. قنب، شاهدانج، شدانج، قنب هندی، شهدانق، چرست الفقرا، ورق‌الخیال و جزیرء اعظم از جمله نام‌های مختلف این گیاه است.۵

طبقه بندی مواد اعتیادآور

مواد مخدر را می‌توان به انواع و دسته‌های مختلفی تقسیم کرد، مثلاً آن را به اعتبار نوع، آثار، روش استفاده، و... می‌توان طبقه بندی کرد. مواد مخدر به سه دسته کلی تقسیم می‌شود طبیعی، نیمه مصنوعی و مصنوعی. از جهت کاربرد برخی مصرف پزشکی دارد و برخی ندارد. از نظر تاریخی بعضی از انواع آن دارای قدمت و سابقه طولانی است و برخی از انواع آن تازه کشف و شناسایی شده است. از نظر آثار بعضی از انواع مواد توهم‌زا، برخی سستی‌زا، برخی محرک، برخی آرام‌بخش و... می‌باشد.

با وجود انواع طبقه‌بندی و تلاش برای دسته‌بندی مواد، تا امروز هیچ‌یک از این تقسیم‌ها و تعریف‌ها، جامع و کامل نبوده و نتوانسته است به‌درستی انواع مواد را شامل شود. به همین دلیل متخصصیــن تلاش کرده‌اند با توجه به جنبه‌های علمی و تجربی، طبقه‌بندی‌ ارائه بدهند ولی بهترین نوع گروه‌بندی از طرف سازمان بهداشت جهانی به عمل آمده که طبقه‌بندی مواد از جهت تأثیر آن‌‏‌ها بر انسان است، این طبقه‌بندی به‌صورت زیر می‌باشد:

 

توهم‌زا‏‌ها (Hallucinations)

تمدن‌های بزرگ نمونه‌های فراوانی از استعمال موادی که ایجاد توهم می‌کنند عرضه داشته‌اند. مصرف قارچ‌های توهم‌زا در مراسم مذهبی در آمریکا، مصرف قارچ‌های مخدر و.... توسط ساحران در آسیا و استعمال بعضی گیاهان برای جادوگری در اروپا نمونه‌های اندکی است از مواد متنوع و سنتی توهم‌زا، ولی اکنون اصطلاح توهم‌زا بیشتر به موادی اطلاق می‌شود که شامل (اسیدلیسرژیک) بوده و دارای اثرات انبساط خاطر می‌باشند، مانند DMT، STP و LSD.

مواد توهم‌زا مجموعه ناهماهنگ و غیر متجانس از موادی را تشکیل می‌دهد که به گروه‌های متنوع شیمیایی و دارویی تعلق دارند، تبلیغات در مورد سوءاستفاده این مواد و اثرات ناشی از آن منجر به کنترل بین‌المللی بسیاری از انواع آن شده است.

این گروه از دارو‏‌ها به عنوان تضعیف یا تحریک‌کننده سیستم مرکزی اعصاب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مهم‌ترین اثر آن‌‏‌ها ایجاد تغییرات اساسی در حالات عاطفی، رفتاری، خلقی، و روانی فرد است. ایجاد حالات توهمی سمعی و بصری و تصورات موهوم که اغلب شبیه به رؤیا‏‌ها یا کابوس‌های شبانه است، از دیگر اثرات این گروه دارو‏‌ها می‌باشد.

شناخته شده‌ترین و رایج‌ترین این نوع دارو‌ها، گروه ال. اس. دی است.

داروهای توهم‌زا عبارتند از:

۱- ال. اس. دی ‏ LSD

۲- پی. سی. پی PCP

۳-‌ام. دی. آ. MDA

۴- پی.‌ام. آ. ‏PMA

۵- تی.‌ام. آ ‏ ‏T M A

۶- دی.‌ام. تی D M T

۷- اس. تی. پی STP = دی. او.‌ام ‏DOM

۸- مسکالین یا پیوت ‏Mescaline - Peyote

۹- سیلوسین و سیلوسیبین Psilocin – Psilocybin.

 10- کانابیس یا شیره گیاه شاهدانه (CANNABIS)

علت این‌که فرآورده‌های گیاه شاهدانه را جداگانه می‌آوریم، این است که این مواد به مقدار کم یا زیاد در گروه‌های توهم‌زا، سستی‌زا و محرک قرار می‌گیرد، و این فرآورده‌‏‌ها به طور کلی بر روی سیستم مرکزی اعصاب اثر می‌گذارد. عمده این مواد عبارت است از:

الف - ماری جوانا

ب- ‏چرس

ج - ‏تی. اچ. سی. (T. H. C.) ۶

 

مواد مخدر

این مواد کندکننده فعالیت‌های سیستم اعصاب مرکزی، جزو گروه مواد سستی‌زا، مسکن درد و شدیدا اعتیاد آور می‌باشد و معمولا ایجاد حالت سرخوشی و نشاط می‌کند. برخی از انواع این مواد به صورت طبیعی وجود دارد، مانند تریاک که از بوته خشخاش به دست می‌آید. بقیه به طور مصنوعی و شیمیایی در آزمایشگاه‌‏‌ها ساخته می‌شود. برخی از مخدر‏‌ها مانند کدیین ارزش استفاده پزشکی و درمانی دارند، ولی مصرف بی‌رویه و نابه‌جای آن‌‏‌ها بدون تجویز پزشک، خطراتی را به دنبال دارد. از آنجا که مصرف این گونه مواد موجب بروز مشکلات جدی فردی و اجتماعی می‌گردد، این دارو‏‌ها تحت کنترل شدید قانونی می‌باشد.

مواد مخدر افیونی و ترکیبات آن عبارت است از:

تریـــاک، کدئین، مرفین، هروئین، متادون، پتیدین (دمرول)، پیرکدان، دیلاودید، دارون، دیفن اکسیلات (لوموتیل)، هیدرومرفین و هیدروکدیین و کلیه داروهایی که هیدرو کدیین دارند. ۷

 

سستی‌زا‏‌ها (مسکن‌‏‌ها خوابآور‌ها)

شامل آن گروه دارو‏‌ها و مواردی است که موجب کندی فعالیت سلسله اعصاب مرکزی می‌گردد و بر شعور و حس هوشیاری فرد اثر می‌گذارد. این گروه دارو‏‌ها معمولاً به عنوان مسکن برای بر طرف‌کردن درد یا ایجاد خواب و آرامش، از بین بردن کشش‌ها، اضطراب و عصبانیت مورد استفاده قرار می‌گیرد. مصرف زیاد آن ایجاد مسمومیت شدید، بی‌هوشی (کما) و سرانجام مرگ می‌کند. این مواد در اثر مصرف مداوم و منظم موجب وابستگی می‌شود. شاخص‌ترین دسته از این گروه را باربیتوریک‏‏‌ها تشکیل می‌دهد. باربیتوریک‏‏‌ها شامل داروهای زیر می‌باشد:

سکونال، فنوباربیتال، آمیتال (آمورباربیتال)، متاکوالن (ماندراکس)، توینال (سکوباربیتال). گلوتیتمید (دوریدن)، می‌تی پریلون، پلاسیدین، فلوراز پام، الکل. ۸

 

آرام‌بخش‌‏‌ها

آرام بخش‌‏‌ها ضعیف‌کننده سیستم مرکزی اعصاب و جزو آن دسته از داروهایی است که مانند مسکن‌‏‌ها و خواب‌آور‌ها، با مصرف کم آن‌‏‌ها حالت آرامش ایجاد می‌شود. مصرف زیاد این دارو‏‌ها می‌تواند اثراتی مشابه مسکن‌‏‌ها و خواب آورهای قوی از جمله بی‌هوشی و کما داشته باشد. به ندرت مصرف بیش از حد آن ایجاد خطرات جدی می‌کند مگر همراه با دیگر دارو‏‌ها و مواد مورد استفاده قرار گیرد. آرام‌بخش‌‏‌ها به طور معمول برای ناراحتی‌های خفیف روانی از جمله عصبانیت، اضطراب، بی‌خوابی و هم‌چنین شل کردن عضلات به کار می‌رود. شناخته‌شده‌ترین داروهای این گروه دیازپام (Diazepam)، کلردیاز پوکساید، اگزازپام و مپروبامات می‌باشد. ۹

چسب و مواد فرار (مواد استنشاقی)

فرار‏‌ها در بسیاری از محصولات صنعتی مانند چسب‌هایی که سریع خشک می‌شوند، سوختنی‌های مثل پطرول، حلال‌‏‌ها مانند استون و تینر رنگ و مواد پاک‌کننده یافت می‌شود. مواد فرار پس از استنشاق از طریق شش‌‏‌ها وارد عروق می‌شود و سپس به دیگر اندام‌های بدن به خصوص مغز و کبد می‌رسد. معمولا پس از مصرف این مواد، به فرد احساس سرخوشی، سبک‌حالی، بی‌باکی و بی‌پروایی دست می‌دهد.

براثر مصرف این مواد تنفس، ضربان قلب و دیگر اعمال بدن به‌کندی می‌گراید. اگر مصرف‌کننده با قوطی پلاستیکی آن را از طریق بینی و دهان استنشاق کند، ممکن است موجب مرگ ناشی از خفگی شود، استنشاق و تنفس مداوم فرار‏‌ها و چسب موجب آسیب به کبد و کلیه، پریدگی رنگ پوست، احساس ضعف و بی‌حالی، عدم توانایی تفکر صحیح، لرزش، عطش زیاد، کاهش وزن، تحریک‌پذیری، افکار پارانوئیدی، حالات تهاجمی و دشمنی می‌گردد. در مصرف طولانی استنشاق پطرول، میزان سرب خون بالا می‌رود.

مصرف دایمی و مکرر موجب تحمل و نیاز فرد به افزایش مصرف برای ایجاد اثر مطلوب می‌گردد و می‌‌تواند وابستگی روانی و جسمی ایجاد کند. علایم و نشانه‌های ترک عبارت است از احساس سرما، لرزش بدن، توهم، سردرد، دردهای شکمی، گرفتگی و اسپاسم عضلانی. ۱۰

 

محرک‌‏‌ها

این گروه از دارو‏‌ها به عنوان محرک، ایجادکننده هیجان و انرژی است و موجب تحریک فعالیت سلسله مرکزی اعصاب می‌گردد. این دارو‏‌ها معمولاً برای افزایش هشیاری، ایجاد تحمل زیاد برای بیدار ماندن به مدتی طولانی، کاهش اشتها و ایجاد احساس نشاط به کار می‌رود. این گروه دارو‏‌ها در پزشکی مصرف محدودی دارد.

محرک‌‏‌ها می‌تواند ایجاد وابستگی شدید روانی کند. به‌طور مثال وابستگی که به وسیله (کراک) ایجاد می‌‌شود، سریع‌ترین و قوی‌ترین وابستگی است که معتاد حتی نمی‌تواند برای مدت کوتاهی آن را کنار بگذارد و باید مرتبا در حال استعمال آن باشد. مشهور‌ترین مواد و ترکیبات اعتیادآور این گروه، آمفتامین‏‏‌ها و فرآورده‌های کوکا است. ۱۱

الکل، تنباکو و قهوه = (Neglected Invisible Drugs)

داروهای نامریی یا فراموش شده -که اصطلاحا در مورد الکل، تنباکو و قهوه به کار برده می‌شود- در واقع به سه گروه از موادی اطلاق می‌گردد که به‌طور گسترده‌ای مورد مصرف عموم قرار می‌گیرد، ولی اکثریت قریب به اتفاق مصرف‌کنندگان این مساله را تشخیص ‏نداده و یا از خاصیت اعتیادآور این موادغفلت می‌کنند. این گروه شامل نمونه‌های زیر می‌‏باشد:

الف- الکل اتانول یا الکل اتیلیک (Ethylic Alcohol)

ب- تنباکو و دخانیات (نیکوتین)

ج- ‏قهوه (کافئین) (Coffee-Caffeine) ۱۲

 

 

مرور کلی در مورد انواع اعتیاد

در یک مطالعه توسط انستیتوت ملی سوء مصرف دارو (NIDA) آمریکا، حدود ۳۷ درصد جمعیت مصرف یک یا چند نوع ماده غیرقانونی را در طول عمر گزارش کردند. بیش از ۱۵ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال در ایالات متحده مشکل مصرف مواد داشته و حدود دو سوم آن‏‌ها در درجه اول گرفتار سوء مصرف الکل‌اند. هزینه سالانه کلی مصرف مواد در نیمه دهه ۱۹۹۰ حدود ۲۰۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است.

محاسبه اثر مصرف غیرقانونی مواد در جامعه تقریباً غیرممکن است. زیرا اثرات این مواد گوناگون و گسترده‏ است و ممکن است سال‌ها طول بکشد تا اثر خود را ظاهر سازد. مثلاً، کسانی که والدین آن‏‌ها مواد غیر قانونی مصرف می‌‏کنند، شانس بیشتری برای ابتلا به مشکلات جسمی و روانی دارند و این مساله بر ساختار جامعه تاثیر خواهد داشت.

سوء مصرف مواد هم‌چنین برای پژوهش در زمینه مغز و روان‌پزشکی بالینی مفاهیم ضمنی زیادی دارد. زیرا برخی از انواع مواد هم بر حالات روانی درونی نظیر خلق، و هم فعالیت مشهود برونی یعنی رفتار تاثیر دارد. مواد می‌‏تواند علائم عصبی و روانی به وجود آورد که این علایم از اختلالات روانی معمول بدون علت معلوم (مثلاً اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی) غیرقابل تفکیک می‌باشد و به این ترتیب احتمالاً اختلالات روانی ‏اولیه و اختلالات مربوط به مصرف مواد با هم رابطه دارند. اگر علایم افسردگی در یک فرد، بدون استفاده از مواد، از علایم افسردگی در فردی که ماده‏ای موثر بر مغز مصرف کرده است غیرقابل تشخیص باشد، احتمال دارد که یک وجه مشترک بین ‏رفتار ناشی از مصرف مواد و افسردگی ‏وجود داشته باشد. با درک این واقعیت این نتیجه به دست می‌آید که تاثیر مواد بر مغز یک سر نخ اساسی برای درک چگونگی کار مغز در حالات بهنجار و نا‌بهنجار است.

مواد مخدری چون «قارچ‌های جادویی» می‌تواند برای مصرف‌کننده حالت‌هایی از توهم ایجاد کند. پژوهشی که گروهی از روان‌شناسان انجام داده‌اند می‌گوید که گیاهان توهم‌زا در دراز مدت قادر به ایجاد تغییر در شخصیت افراد هستند.

‏مواد مخدر باعث می‌شود اشخاص مصرف‌کننده این مواد، خود را در وضعیتی بیابند که به گفته خودشان برای‌شان به منزله تجربه‌ای منحصر به‌فرد است. آنان در این حالت، مرز بین خود و محیط‌شان را درک نکرده و احساس خود به زمان را از دست می‌دهند. همچنین تعجب‌آور نیست که تغییرات درونی‌ باعث چنین تحولاتی در شخصیت فردی بشود که مواد مخدر مصرف می‌کند.

اعتیاد پاسخی فیزیولوژیک است که مصرف پی در پی مواد مخدر موجب آن می‌شود و عملکرد طبیعی نورون‏‏‌ها و سیناپس هارا تغییر می‌دهد. هنگامی که عملکرد نورون یا سیناپسی توسط مواد مخدر تغییر کرد از آن پس آن نورون یا سیناپس فقط با استفاده از مواد مخدر به طور طبیعی به کار خود ادامه می‌دهد.

نیکوتین ماده‌ای اعتیاد‌آور بسیار سمی است که سریعا وارد جریان خون شده و در بدن به گردش در می‌آید. عملکرد نیکوتین در مغز شبیه به عملکرد انتقال‌دهنده عصبی استیل کولین است. نیکوتین به دلیل شباهت ساختاری با استیل کولین به محل‌های مخصوصی در سلول عصبی که به‌طور طبیعی محل‏‏‌ها گیرنده‌های استیل کولین هستند متصل می‌شود. این جایگاه‏‌ها از مراکز کنترل مغز هستند که بسیاری از فعالیت‌های مغزی را کنترل می‌کنند. اتصال نیکوتین به سلول‌های عصبی موجب تغییرات بسیاری می‌شود پس از مدتی بدن فرد سیگاری تنها در حضور نیکوتین به جای استیل کولین به‌طور طبیعی کار می‌کند و در صورت حذف نیکوتین حالت طبیعی بدن مختل می‌شود. هنگام پدیدآمدن این حالت، تنها راه برگشت بدن به حالت طبیعی کشیدن سیگار است.

داروهای روان‌گردان نوعی مواد مخدر اند که در تسکین درد و القای خواب نقش بسزایی دارند. بسیاری از این مواد از گیاهان تیره خشخاش به دست می‌آید. مواد مخدری که از تریاک استخراج می‌شود شامل: مورفین، هروئین و کدئین هستند. پزشکان برای تسکین درد بیماران‌گاه کدئین تجویز می‌کنند. مورفین نیز یکی از موثر‌ترین تسکین‌دهنده‌های درد می‌باشد که امروزه در پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گیرنده‌های درد محرک‌هایی که باعث درد می‌شود را شناسایی می‌کند. وقتی عضوی آسیب می‌بیند، از انتهای اعصاب آسیب‌دیده پیام‌هایی انتقال داده می‌شود که باعث احساس درد می‌شود. پیام‌های عصبی حامل درد را به نخاع و سپس به مغز انتقال می‌دهد. پس از رسیدن پیام عصبی درد به طناب عصبی؛ پیام درد به وسیله گروهی از انتقال دهنده‌های عصبی به نام انکفالین‏‏‌ها سرکوب می‌شوند. زمانی که انکفالین‏‏‌ها به نورون‌های نخاع می‌پیوندند از انتقال پیام به مغز جلوگیری می‌کنند. مواد مخدر عملکردی مشابه به انکفالین‏‏‌ها دارد و به گیرنده‌های پروتئینی درد در طناب عصبی پیوسته و از انتقال پیام درد به مغز و احساس درد جلوگیری می‌کند.

 

سابقه مواد در آثار پزشکی

مواد مخدر و حضور آن در عرصه پزشکی به این دلیل قابل توجیه است که این ماده در دنیای قدیم به عنوان مسکن قوی نقش زیادی داشته و می‌‏توانسته برای بیماران مفید باشد و از این جهت کاربرد مواد مخدر در آثار پزشکی فراوان و غیرقابل انکار است در حدی که امروزه نیز با وجود تمام پیشرفت‌ها، پزشکان از مواد مخدر بی‌نیاز نبوده و مرفین حاصل از تریاک هم‌چنان مورد استفاده می‌باشد.

«اولین نمونه تریاک از مقبره چاه (CHA) در مصر به دست آمده است که تاریخ آن به ۱۵ قرن ق. م. می‌‌رسد. در همین دوران تریاک در شهر تبس (THEBES) در مصر چنان شناخته شده بود که تریاک مصر را به نام آن شهر می‌شناختند و نام تبئن (یکی از آلکالوئیدهای تریاک) از نام همین شهر گرفته شده است. در روی کاغذ پاپیروس که در تبس به دست آمده نام تریاک به گونه‌ای آشکار در فهرست درمان و داروهای گیاهی آمده است. هم‌چنین در منابع دیگری چون «طب حیوانات» و «ناخوشی‌های زنان» که مربوط به سال‌های ۱۷۸۸ – ۲۱۶۵ ق. م. می‌باشد، تریاک در هفتصد روش درمانی توصیه شده است.» ۱۳

در قرن هفتم ‏ق. م. در لوله‌های طبی آشوری که در کتابخانه سلطنتی پادشاه بابل (آشور بانی‌پال) به دست آمده از عصاره خشخاش نام برده شده و پزشکان عقیده داشته‏اند که تریاک داروی علاج همه ناخوشی‌‏‌ها می‌باشد. ۱۴

 «جالینوس مشتقی از تریاک را نوشدارو می‌نامید و برای مداوای بیماری‌های مختلف از قبیل صرح، یرقان، سنگ کلیه، بی‌خوابی، جزام، تب و... از آن استفاده می‌کرد.» ۱۵

 «رم با تصرف یونان، علاوه بر ثروت و دانش آن سرزمین، دانش تریاک را نیز به رم انتقال داد. جالینوس (Galen) از پزشکان قرن اول و دوم میلادی، معتقد بود که تریاک خواص بسیار ارزنده‏ای دارد و داروی دردهای طاعونی می‌باشد، اگر بجا و درست مصرف شود.» ۱۶

 «عرب‌‏‌ها نخستین کسانی بودند که تولید و تجارت تریاک را به شکل یک صنعت بزرگ سازمان دادند و قبل از قرن ۹ ادیبان و پزشکان عرب با نوشتن کتاب‌های مختلف درباره افیون، اطلاعات خود را به نقاط مختلف پخش کردند.» ۱۷

 «ابن سینا، دانش تریاک را به اوج رساند و نسخه‌های بسیاری با استفاده از تریاک و چرس در آثار پزشکی او وجود دارد.» ۱۸

ابن بیطار گیاه‌شناس مشهور عرب در کتاب «الجامع» خود، خشخاش، شاهدانه، شوکران و برخی از گیاهان دیگر را فهرست کرده و خواص و ویژگی‌های آن گیاهان را به نقل از دانشمندان مشهور یونانی چون دیسقوریدوس (پدانیوس)، جالینوس و دانشمندان مسلمانی چون ابن سینا، ابن رازی، ابن مدور مصری، اسحاق بن سلیمان، الدمشقی و... ذکر می‌کند. ابن بیطار خشخاش را به سه نوع منثور، مقرن و زبدی و قنب (شاهدانه) را به سه نوع زراعی، بیابانی و هندی تقسیم کرده است. ۱۹

 «با ضعیف شدن قدرت اعراب، تجارت تریاک به دست ونیزی‌‏‌ها افتاد. در قرون وسطی تریاک به عنوان دارو مورد استفاده بود و برخی از پزشکان در توصیف آن و برخی در مضرات آن آثاری منتشرمی‌کردند.» ۲۰

 «ترکیبات تریاک چهار ستون اصلی علوم طبی و داروسازی یعنی آرامبخش، مسکن، پادزهر و تریاق را تشکیل می‌داد و تریاک در تهیه شربت افیون یا لادنوم( ‏Laudanum) نیز به کار می‌رفت که از ریشه لاتین لادر( ‏Laudare) به معنی ستایش گرفته شده است و یکی از پزشکان انگلیسی افیون را به مخلوطی از تریاک و الکل اطلاق کرده که از آن زمان به شربت افیون معروف شده است و مصرف آن تا قرن ۱۸ ادامه داشته است.» ۲۱

 «طرز فکر در مورد تریاک تا اواخر قرن ۱۸ پایدار ماند و در همین حدود پزشکان آن را مورد ارزیابی علمی قرار داده و رساله‌هایی منتشر کردند.» ۲۲

 

احکام فقهی استعمال مواد مخدر

حکم شرعی استعمال مواد مخدر و کشت آن یک مسأله مهم است که می‌تواند در خرید و عرضه آن تأثیر داشته باشد. بررسی نظریه‌های ففهی و فتواهای علماء و دانشمندان دینی مذاهب مختلف اسلامی نشان می‌دهد که در این زمینه نظریه محکمی وجود دارد و عالمان دینی بدون شک استعمال و کشت مواد را حرام می‌دانند.

مواد مخدر در نظریه‌های فقهی علمای اهل‌سنت

دانشمندان اهل‌سنت به علت استفاده از امکانات و حمایت‌های موجود زمان خود، دارای سابقه و قدمت بیشتری در عرصه‌های مختلف علمی است، البته نظریه‌های مذاهب گوناگون اسلامی مکمل یگدیگر بوده و هریک از این مذاهب می‌‏توانند تا حدود بسیاری یگدیگر را تقویت کنند و به همین دلیل توجه به یکی از این نظریه‏‏‌ها بدون استفاده از دیگری در عرصه مسایل جدید ناتمام خواهد بود. در زمینه مواد مخدر نظریه‌های این دانشمندان کامل است و حرمت مواد مخدر با استفاده از منابع فقهی ثابت می‌شود. اینک در این بخش چند نظریه برای نمونه نقل می‌شود:

شیخ‌الاسلام تقی‌الدین ابن تیمیه حرانی حنبلی (متوفی ۷۳۸هـ. ق)

 «مسئله ۴۹۲- خوردن چرس حرام است، فرقی نمی‌کند که مست کننده باشد یا نباشد، و چرس سکرآور به اتفاق مسلمین حرام است و هرکس آن را حلال پندارد از وی درخواست توبه می‌شود. اگر توبه کرد ر‏‌ها می‌گردد و اگر توبه نکرد به حکم ارتداد کشته می‌شود و بر وی نماز خوانده نمی‌شود و در گورستان مسلمین نیز دفن نمی‌گردد... هر دو لذت و شادی را به دنبال دارند لکن شراب تحرک آفرین و دشمن زاست، اما چرس سستی آفرین و ذلت زاست. ‏و بر استعمال آن حد لازم می‌آید.» ۲۳

دکتر وهبه زحیلی حنفی (معاصر)

«هرآنچه از قبیل نوشیدنی‌های غیر مایع مانند بنگ، چرس و افیون که موجب ازاله عقل گردد، حرام است چرا که ضرر و زیانی آشکار دارد، لکن مستوجب حد نیست زیرا متضمن لذتی نمی‌باشند، بلکه استعمال کنندگان آن‌‏‌ها تعزیر می‌شوند. مصرف اندک و کم برای درمان رواست زیرا حرمت این مواد ذاتی نیست بلکه به سبب ضرر و زیان آن‌هاست.» ۲۴

دکتر یوسف قرضاوی (معاصر)

 «مادام که ما می‌دانیم تحریم اشیاء از جانب شارع مقدس به خطر ناپاکی و زیان و ‏ضرر آن‌‏‌ها است، هیچ شکی باقی نمی‌ماند که این مواد مخدری که ضرر جسمی و روحی و اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی آن برای همه روشن است به‌کلی حرام است و این مواد جزو خمر می‌باشند هرکس به هر نحوی به آن نزدیک شود و یا آن را خرید و فروش کند و یا در تهیه آن به کسی کمک کرده باشد مورد لعنت خدا و پیغمبر(ص) قرار می‌گیرد.

تمام علمای اسلامی که این مواد خطرناک در زمان ایشان پدید آمده است به حرمت آن‌‏ فتوا داده‌اند و اجماع علما بر حرامیت آن‌‏ است. عالم بزرگ اسلام شیخ‌الاسلام ابن تیمیه در مورد چرس می‌گوید: «این ماده جدید حرام است، خواه مستی به بار آورد یا خیر، تنها افراد فاسد و ناپاک به خاطر لذت زودگذری که دارند آن را می‌نوشند، در این مورد هیچ فرقی با شراب ندارد. شراب موجب حرکات ناشایست و ایجاد عداوت می‌شود چرس هم باعث سستی و ذلت می‌گردد، و انسان را به انحراف مزاجی و عقلی سوق می‌دهد، حتی از شراب هم بد‌تر است چون غیرت را از بین می‌برد تا جایی که فرد چرسی قادر به دفاع از ناموس خود نیست.» ۲۵

 

مواد مخدر در نظریه‌های فقهی علمای امامیه

در میان دانشمندان امامیه، شیخ مفید از اولین کسانی است که دارای نظریه علمی بوده و در این زمینه نیز اظهار نظر کرده است و نقل این نوع نظریه‏‏‌ها و توجه به ساختار آن‏‏‌ها علاوه بر اینکه گویای نظریه فقهی افراد می‌‏باشد، نشان‌دهنده جامعه‌شناسی فقهی نیز است. زیرا انسان با توجه به این دیدگاه‏‏‌ها با چگونگی شکل‌گیری نیازهای شرعی مردم آشنا شده و متوجه می‌شود که گرچه فقه در ابتدا محدود بوده اما به سرعت گسترش یافته و به مرور زمان کاملاً دگرگون و بسیار متنوع شده است. به همین دلیل این علم نیز با توجه به همین ضرورت گسترش یافته و کم و بیش تغییر کرده و متحول شده است.

برای نقل نظریه‌های علمای شیعه ابتدا مختصری از متن اصلی را نقل کرده و در ادامه ترجمه آن را عرضه می‌شود تا هم از زیاده‌گویی دوری شده و حجم مطالب طولانی نشود و هم متن در کل برای خواننده مفید و قابل استفاده باشد.

السید ابوالقاسم موسوی الخویی (متوفی ۱۴۱۳ ق)

 «تحرم السموم القاتله و کل ما یضر الانسان ضررا یعتدبه و منه الافیون المعبر عنه بالتریاک.»

استعمال سموم کشنده و نیز استعمال آنچه برای بدن زیان آور باشد مانند افیون، حرام است. ۲۶

حاج ملاسلطان محمد گنابادی (متوفی قرن چهاردهم هجری) در تفسیر آیه «و یسئلونک عن الخمر و المیسر...» می‌نویسد:

 «اما استعمال دود تریاک که در این زمان‌‏‌ها فراوان شده، سبب از بین رفتن تدریجی تدبیر و قدرت عقلی انسان می‌شود، برخلاف شراب زیرا عقل شخص مست پس از به هوش آمدن در ‌‌نهایت خوبی بوده و سایر قوای او نیز در کمال قوت و سرعت در فرمانبرداری عقل می‌باشند.

ولی نیروی عقل بر اثر استعمال دود تریاک از بین رفته و قوه واهمه که برای فهمیدن معانی جزئی ضروری است ضعیف می‌شود و نمی‌تواند خوشی‌‏‌ها و ناخوشی‌های روحی و اخروی... را درک کند.

پس در دود تریاک تمام مفاسد موجود در باده وجود دارد و مفاسد گوناگون دیگر نیز اضافه بر مفاسد نامبرده به جای منافعی که در باده می‌باشد موجود است. پس حرمت کشیدن تریاک به چندین جهت شدید‌تر از خوردن شراب است.» ۲۷

 

منابع:

۱. مارتین بوت، تاریخ تریاک، ترجمه منوچهر نوایی، ص ۱۶ – ۹

۲.‌‌ همان ۱۶ و ۱۷

۳. همان

۴. انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ج ۵ ص ۴۴۲۶

۵. فرهنگ معین چ ۲ ص ۲۰۰۷

۶. قربان حسینی، پژوهشی نو در مواد مخدر و اعتیاد ص ۳۰ و آلن کوهن، فرهنگ مواد مخدر، ترجمه حسن حاج سید جوادی ص ۲۰.

۷.‌‌ همان ص ۳۰

۸.‌‌ همان ص ۳۱

۹.‌‌ همان ص ۳۱

۱۰.‌‌ همان ص ۳۲

۱۱.‌‌ همان ص ۳۳

۱۲.‌‌ همان ص ۳۴

۱۳. مارتین بوت، تاریخ تریاک ص ۲۶

۱۴.‌‌ همان ص ۲۶

۱۵. مهناز ذوالعلی، چرا می‌گوییم نه؟ ص ۱۹

۱۶. تاریخ تریاک ص ۳۰

۱۷.‌‌ همان ص ۳۲

۱۸. ابن سینا، القانون فی الطب ج ۳ ص ۲۳۵۹. بوت، تاریخ تریاک ص ۳۳

۱۹. ابن بیطار، الجامع لمفردات الادویه والاغذیه ج ۱ ص ۳۲۸ و ج ۲ ص ۹۴ و ص ۲۹۰

۲۰. بوت، تاریخ تریاک ص ۴۰ – ۳۴

۲۱.‌‌ همان ص ۴۰

۲۲. هکان ص ۴۱

۲۳. ابن تیمیه، الفتاوی الکبری ج ۴ ص ۳۱۱.

۲۴. وهبه زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلته ج ۶ ص ۱۶۶. به نقل از محمد برفی، از می‌کده تا ماتمکده اعتیاد، ص ۲۲۹.

۲۵. یوسف قرضاوی، حلال و حرام در اسلام ص ۱۱۷- ۱۱۶

۲۶. ابوالقاسم موسوی الخویی، منهاج الصالحین ج ۲ ص ۴۸۰

۲۷. ملا سلطان محمد گنابادی، تفسیر بیان السعاده ج ۱ ص ۱۹۶


بازنشر این مطلب