نقض حریم خصوصی در فضای مجازی

محمد ظهیر شعبان

 

چکیده

انسان داری حیات دو گانه مادی و معنوی است: حیات مادی به جسم او خلاصه می‌شود؛ اما حیات معنوی، در مبانی فکری و عاطفی او، در ابعاد فردی و اجتماعی بهطور وسیع و گسترده قرار دارد.

انسان خردمند و اندیشمند نسبت به حیات معنوی و حریم خصوصی خود تا آن حد حساس است که برای حفظ و مراقبت از آن حتا ممکن است از جان و مال خود دریغ کند.

افراد بشر، در زندگی خود، علاوه برداشتن یکسلسله روابط عمومی، شغلی و خانوادگی دارای روابط خصوصی و شخصی نیز می‌باشند که برای آن‌ها خیلی با ارزش بوده که به نام حریم خصوصی یاد می‌شود و به هیچکسی اجازه دسترسی یا دستدرازی را نمی‌دهند و دولت‌ها بر اساس تعهدات، قراردادهای اجتماعی و قوانین نافذه خود مکلف به زمینه‎سازی و فراهم‎سازی شرایط، امکانات و هزینه‌های برخورداری و مصئونیت حریم خصوصی افراد می‌باشند.

حریم خصوصی در معنای گسترده و وسیع خود مراسلات، مخابرات افراد را در فضای مجازی نیز شامل می‌گردد که باید از تعرض مصئون باشد.

 

مقدمه

انسان عصر حاضر افزون بر دنياي فزيكی، به دنيای جديدی به نام فضای سايبر یا مجازی پا گذاشته است. بشر حاضر همانگونه که بعضی مسایل صددرصد خصوصی، سری و مخفی در دنیای فیزیکی دارد که باید از تعرض مصئون بماند در فضای مجازی نیز دارای یک سلسله مسایل‌ای است که نباید مورد دست برد دیگران قرار گیرد.

نویسنده در روند تحقیق حاضر از روش توصیفی‎­_تحلیلی استفاده کرده و با استناد به اسناد و قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان به تبیین و اهمیت حریم خصوصی در فضای مجازی پرداخته است.

ما در این تحقیق می‌کوشیم ابتدا به مفهوم حریم خصوصی، سپس به اهمیت و جایگاه حریم خصوصی در اسناد بینالمللی و قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان و بعد به حریم خصوصی در فضای مجازی و موارد نقض آن در فضای مجازی بپردازیم.

 

مفهوم حریم خصوصی

افراد بشر، در زندگی خود، ناگزیر از داشتن یکسلسله روابط عمومی، شغلی و خانوادگیاند. طبیعت این روابط نوعاً به‎گونه‌ای است که از کسی پوشیده نمی‌ماند و دانستن آن اصولاً بدون اشکال است. اما هر کس برای خود مسایل صددرصد خصوصی دارد که شرط لازم، سری و مخفی بودن و عدم افشای آن می‌باشد. عدم افشای مسایل خصوصی در اجتماع به‎صورت حق متجلی و افراد مکلف به رعایت آن می‌باشند. ورود به زندگی خصوصی افراد بشر به هر شکل از نظر اخلاقی مذموم و از نظر قانونی موجب مسئولیت است.1

آزادی و داشتن امنیت نهتنها شامل جان و مال انسان می‌شود بلکه شامل مسکن، مراسلات و مخابرات او نیز می‌گردد. که از هرنوع تعرض مصئون است و بدون اجازه صاحب آن هیچکسی حق ندارد وارد شود یا آن را تجسس كند. مگر با رعایت قانون یا  با اجازه محاکم با صلاحیت.

 حریم خصوصی در معنای وسیع آن شامل؛ خانه، مسکن، محل سکونت، اتاق هتل، اقامتگاه، مراسلات و مخابرات افراد می‌باشد. که باید مصئون باشد و هر شخص  بتواند آزادانه به مسایل خصوصی و شخصی خود بپردازد.

در اسلام، احترام به حریم خصوصی اشخاص را مورد تأکید قرار داده و تجسس نسبت به آن‌ها را نهی كرده است. سوره حجرات آیه 12؛ «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخيهِ مَيْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحيمٌ»

ترجمه: «ای کسانی که ایمان آورده‎اید، از گمان ها جدّا بپرهیزید، زیرا که (پیروی) برخی از گمان‌ها (گمان بدی که مخالف واقع باشد) گناه است و (چون معلوم نیست پس باید از همه پرهیز كرد و از عیوب و اسرار دیگران) تجسس و کاوش نکنید و از یکدیگر غیبت ننمایید، آیا یکی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟»

از آیه فوقالذکر می‌توان اینگونه برداشت كرد که حریم خصوصی افراد مورد حرمت و احترام دین مقدس اسلام می‌باشد و هرگونه تعرض نسبت به آن ممنوع و از نظر اخلاقی مذموم است.

 

اهمیت حریم خصوصی

انسان داری حیات دو گانه مادی و معنوی است: حیات مادی به جسم او خلاصه می‌شود؛ اما حیات معنوی، در مبانی فکری و عاطفی او، در ابعاد فردی و اجتماعی بهطور وسیع و گسترده قرار دارد،  بهگونه‌ای که او را از حیوانات جدا می‌سازد. شخصیت وجودی انسان فیالواقع، در حیات معنوی‌اش متجلی می‌شود و حیات مادی او را، از نظر فردی و اجتماعی، تحت شعاع قرار می‌دهد.

انسان خردمند و اندیشمند نسبت به حیات معنوی و حریم خصوصی خود تا آن حد حساس است که برای حفظ و مراقبت از آن حتا ممکن است از جان و مال خود دریغ کند.

حیثیت که مترادف آبرو، عزت، اعتبار، تعذیب و شئون اجتماعی می‌باشد در واقع تجلی حیات معنوی افراد در روابط مدنی و اجتماعی افراد تلقی می‌شود.2

حیثیت و منزلت انسانی افراد از بنیادیترین و اساسی ترین حق بشر محسوب شده و از اهمیت فوقالعاده‌ای برخوردار است و اعتراف به بنیادی بودن و اساسی بودن این حق سابقه طولانی دارد و ادیان و مذاهب نسبت به آن تأکید زیادی كردهاند.

تاریخ ترازوی است که می‌توان میزان رعایت حق را در گذشته و حال مقایسه و اندازه كرد، تاریخ بشریت همواره حکایت از ناهنجاری‌ها و حرمتشکنی‌های انسانی هم‌چون؛ نقض حریم خصوصی کشتار جمعی، تخریب، جنگ، استثمار، اشرافیت، برده‌گی و ظلم می‌کند و در این روند است که حیثیت و منزلت انسانی همواره مخدوش و پایمال شده است.

با وجود این تاریخ و خاطرهء مصیبتبار بزرگ، توسعهء تدریجی افکار بشری مبارزات و انقلابات انسان دوستانه، از یک سوی و نفرت عمومی از بدبختی‌ها و جنگ‌های خانمان سوز، از سوی دیگر، اصل حمایت از منزلت والای انسانی و ضرورت و اهمیت احترام به حریم خصوصی، تعذیب و حیثیت انسان در اسناد بینالمللی و قوانین اساسی کشورها مورد تأکید و احترام قرار گرفته است. که همه بیانگر ارزش و اهمیت احترام به حریم خصوصی و شخصی افراد بشر می‌باشد.

 

جایگاه حریم خصوصی در میان قوانین داخلی و اسناد بینالمللی

با توجه به اهمیت و ارزشمند بودن حریم خصوصی برای تمامی افراد، خوشبختانه از جایگاه و حرمت  بسیار خوبی در قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان بخصوص قانون اساسی که مادر تمام قوانین است برخوردار بوده و نیز در اسناد بینالمللی مورد تأکید و تأييد می‌باشد.

قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان در تأييد امنیت خلوت افراد و حریم خصوصی و نفی تجسس در مواد (37 و38) اینگونه مقرر میدارد؛ «ماده سی‎و‎هفتم: آزادی و محرميت مراسلات و مخابرات اشخاص چه به صورت مکتوب باشد و چه به وسيله تيلفون، تلگراف و وسايل ديگر، از تعرض مصئون است. دولت حق تفتيش مراسلات و مخابرات اشخاص را ندارد، مگر مطابق به احکام قانون.» و «مادهسی و هشتم»: مسکن شخص ازتعرض مصئون است.
هيچ شخص، به شمول دولت، نمی‌تواند بدون اجازهء ساکن يا قرار دادگاه با صلاحيت و به غيرازحالات و طرزی که در قانون تصريح شده است، به مسکن شخص داخل شود يا آن را تفتيش نمايد.  در مورد جرم مشهود، مامور مسئول می‌تواند بدون اجازهء قبلی دادگاه، به مسکن شخص داخل شود يا آن را تفتيش کند. مامور مذکور مکلف است بعد از داخل شدن يا اجرای تفتيش، درخلال مدتی که قانون تعيین می‌کند قرار دادگاه را حاصل نمايد.»

چنانچه ملاحظه می‌شود، قانونگذار بر اصل امنیت ارتباطات افراد استثناء قانون را پذیرفته است تا بر اساس آن، حریم افرادی که احتمالاً امنیت و آسایش اجتماع را بر هم می‌زنند، مورد تفتیش قرار گیرد. البته، اعمال این ضرورت باید به ترتیبی باشد که به حرمت اشخاص ضرر و زیانی وارد نشود. قانون اساسی تشخیص مبنا را بر عهده قانونگذار گذاشته است.

و در اسناد بیناللملی نیز اینگونه در مواد 12 اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده 17 میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی مقرر میدارد؛ «احدی در زندگی خصوصی، امور خانوادگی، اقامتگاه یا مکاتبات خود نباید مورد مداخله‌های خود سرانه واقع شود و شرافت و اسم و رسمش نباید مورد حمله قرار گیرد، هر کس حق دارد که در مقابل اینگونه مداخلات و حملات، مورد حمایت قانون واقع گردد.» و ماده 8 کنوانسیون اروپایی حمایت از حقوق بشر نیز ضمن اشاره به حق برخورداری افراد از امنیت زندگی خصوصی و خانوادگی، اقامتگاه و ارتباطات (مکاتبات و مخابرات) قدرت عمومی را از هرگونه مداخله خود سرانه نسبت به زندگی خصوصی افراد بر حذر می‌دارد، مگر به موجب قانون و در جهت حفظ نظم عمومی، امنیت ملی، سلامت و اخلاق حسنه و رفاه اجتماعی یا حمایت از حقوق دیگران باشد.

 

نقض حریم خصوصی در فضای مجازی

انسان عصر حاضر، افزون بر دنياي فزيكی، كه از زمان خلقت خود با آن مانوس بوده و با شرايط و مقتضيات آن خوی گرفته، به دنيای جديدی به نام فضای سايبر پا گذاشته كه از ويژگی‌های متمايزی برخوردار است. اين فضا توانمندی‌هايی برای پيشبرد بهينه امور در اختيار دارد كه بشر را ناگزير از به‎كارگيری بدون تبعيض و فراگير آن در تمامی عرصه‌های سياسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، صنعتی، بهداشت و درمان و حتی نظامی كرده است. در فضای سایبری  نیز افراد دارای مسایل و موضوعات خصوصی و شخصی می‌باشند که ناگزیر اند از دسترس دیگران به دور باشد که جز حریم خصوصی افراد بوده و باید از تعرض مصئون بماند.

تا اینجا دانستیم که انسان به حکم طبیعت و سرشت باید دارای حریم خصوصی برای خود باشد و از آن محافظت كند در مقابل افراد بایستی نسبت به صیانت و رعایت حریم خصوصی سایبرین اقدام كنند. نقض حریم خصوصی در فضای مجازی یکی از مهمترین مسائل روز جامعه ماست که از دو منظر قابل بررسی است؛ یکی از جانب قربانیان نقض حریم خصوصی در فضای مجازی، و دیگری از سوی ناقضین حریم خصوصی در فضای مجازی. نگارنده همواره بر این مطلب تأکید دارد که بزه‎دیدگان در فضای مجازی نقش مهمی را در بروز جرایم ناقض حریم خصوصی ایفا می‌کنند و در عین حال می‌توانند در اقدامات پیشگیرانه علیه جرایم سایبری یا همان cyber prevention نقش آفرین باشند. بسیاری از بزه‎دیدگان جرایم سایبری و کسانی که حریم خصوصی آنان در فضای مجازی نقض می‌شود، استعدادی قابل توجه برای قربانی شدن (immolate) بروز می‌دهند و به‎راحتی طعمه بزهکاران سایبری می‌شوند برخی کلاه‎برداری‌های اینترنتی ناشی از کسب اطلاعات به روش‌های بسیار ساده و سوء استفاده از عکس‌ها و اسرار شخصی نمونه‌هایی از این موضوع می‌باشد. ضعف شخصیتی فقدان اطلاعات کافی درباره محیط مجازی و عدم دقت در محافظت از داده‌ها و ... مواردی است که قربانی بزه سایبری را در قربانی شدنش مساعدت می‌کند. در صدر آنچه بیان گردید که افراد بایستی نسبت به صیانت از حریم خصوصی خود همت كنند، بسیاری افراد بدون رعایت مسائل امنیتی، خصوصی‎ترین اطلاعات خود را بر روی سیستم کمپیوتری و یا حامی‌های داده نظیر فلش و کارت‌های حافظه و تلفن همراه و سی‎دی و ... ذخیره می‌كنند و به نوعی دست بزهکار سایبری را در تعرض به حریم خصوصی باز می‌گذارند و این‌چنین استعداد قربانی شدن در فضای مجازی را از خود نشان می‌دهند. با الهام از این ضرب المثل که (مالت را حفظ کن، همسایه ات را دزد نگیر) می‌توان گفت (در فضای مجازی از اطلاعات شخصی و حریم خصوصی خود محافظت نمايیم تا مجبور نباشیم به دنبال مجرم بگردیم) هرچند که این مطلب هیچگاه به معنای توجیه عملکرد بزهکار سایبری نیست، یعنی اگر افراد در محافظت از اطلاعات شخصی و یا حریم خصوصی خود کوتاهی كنند، دلیل بر آن نیست که ما خود را مجاز به تعرض به حریم خصوصی افراد بدانیم.

 

موارد نقض حریم خصوصی در فضای مجازی

جنبه دیگر موضوع همان‎طور که یادآوری گردید مربوط به ناقضان حریم خصوصی در فضای مجازی است. این بزهکاران زمانی که وارد فضای مجازی یا همان اینترنت می‌شوند در خیالی خام آن‌را (ملک مطلق) خود دانسته و اجازه هرگونه فعالیت و ورود به حریم خصوصی دیگران را به خود می‌دهند. در ذیل به بخش این موارد که امکان دارد انسان‌ها از آن‌ها استفاده كنند می‌پردازیم:3

‎‎‎1- دسترسی غیرمجاز به داده‌های کمپیوتری یا مخابراتی نظیر هک ایمیل یا حساب(اكانت) افراد.

2- شنود غیرمجاز محتوای در حال انتقال در سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی نظیر استفاده از کی لاگرها و نرم‎افزارهای شنود چت‌های اینترنتی و ..

3- دسترسی غیرمجاز به داده‌های سری در حال انتقال در سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی یا حامل‌های داده یا تحصیل و شنود آن.

4- در دسترس قرار دادن دادههای سری در حال انتقال در سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی یا حامل‌های داده برای اشخاص فاقد صلاحیت.

5- نقض تدابیر امنیتی سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی به قصد دسترسی به داده‌های سری در حال انتقال در سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی یا حامل‌های داده.

6- حذف یا تخریب یا مختل یا غیرقابل پردازش كردن داده‌های دیگری از سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی یا حامل‌های داده به طور غیرمجاز.

7- از کار انداختن یا مختل كردن سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی بطور غیرمجاز نظیر غیرفعال‎سازی دیتابیس تارنماها و ممانعت از دسترسی افراد به سایت‌های شخصی.

8- ممانعت از دسترسی اشخاص مجاز به داده‌های یا سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی به‎طور غیرمجاز.

9- ربودن داده‌های متعلق به دیگری بطور غیرمجاز.

10 - هتک حیثیت از طریق انتشار صوت و فیلم تحریف شده دیگری به وسیله سیستم‌های کمپیوتری یا مخابراتی.

11- نشر اکاذیب از طریق سیستم‌های کمپیوتری  یا مخابراتی به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی.

12- فروش یا انتشار یا در دسترس قرار دادن گذرواژه یا هردادهای که امکان دسترسی غیرمجاز به دادهها یا سیستمهای کمپیوتری یا مخابراتی متعلق به دیگری را فراهم میکند.

13- آموزش نحوه ارتکاب جرایم دسترسی غیرمجاز، شنود غیرمجاز، جاسوسی کمپوتری و تخریب و اخلال در داده‌ها یا سیستم‌های کمپیوتری و مخابراتی. ناقضین حریم خصوصی در فضای مجازی به دلایلی نظیر افسردگی، عصبانیت، حسادت، انتقامجوئی، حس تنفر، تفریح و سرگرمی، خودکم بینی و حقارت، حس رقابت و عدم توجه به اصول اخلاقی و ارزش‌های جامعه، خود را مجاز به ورود به حریم خصوصی قربانیان دانسته و خسارات جبران‎ناپذیری را به حیثیت و مال و حتی جان افراد وارد می‌سازند4.

 

نتیجه گیری

تحقیق حاضر بررسی اجمالی و کوتاهی بوده که با هدف تبیین مفهوم، جایگاه، اهمیت و موارد نقص حریم خصوصی در فضای مجازی انجام گردید، دستآورد‌های این تحقیق را میتوان به عنوان نتیجه در قالب موارد زیر بیان كرد؛

1- افراد بشر، در زندگی خود، بر علاوه از داشتن یکسلسله روابط عمومی، شغلی و خانوادگی دارای روابط خصوصی و شخصی نیز می‌باشند.

2- حریم خصوصی در معنای گسترده و وسیع خود مراسلات، مخابرات افراد را در فضای مجازی نیز شامل می‌گردد که باید از تعرض مصئون باشد.

3- حریم خصوصی از اهمیت و ارزش فوق‎العاده در زندگی خصوصی افراد برخوردار بوده و احترام به آن همواره مورد تأييد و تأکید ادیان الهی و قوانین داخلی و اسناد بین‎المللی است.

4- انسان عصر حاضر، افزون بر دنياي فیزيكي، كه از زمان خلقت خود با آن مانوس بوده و با شرايط و مقتضيات آن خو گرفته، به دنياي جديدي به نام فضاي سايبر یا مجازی پا گذاشته است.

5- نقض حریم خصوصی در فضای مجازی یکی از مهمترین مسائل روز جامعه ماست که از دو منظر قابل بررسی است یکی از جانب قربانیان نقض حریم خصوصی در فضای مجازی و دیگری از سوی ناقضین حریم خصوصی در فضای مجازی.

 

راه حل

1- جهت جلوگیری از جرایم و مزاحمت‌ها در فضای مجازی یا سایبری باید جرایم سایبری جرم انگاری شده و قانونی جهت جلوگیری از آن ایجاد شود.

2- جهت جلوگیری از مزاحمت‌ها و ایجاد مشکلات سایبری از طریق سایت‌های انترنتی نیاز به سیستم فتلرشکن و یا سیستم امنیتی سایبری یا انترنتی است که باید ایجاد کردد.

3- با استفاده از رسانه می‌توان با دادن معلومات عمومی برای مردم و بلند بردن سطح آگاهی تا اندازه‌ای جلو جرایم و مزاحمت‌ها را در فضای سایبری گرفت.

 

منابع

1- قرآن کریم.

2- ابراهیم، حسنبیگی، حقوق و امنیت در فضای سایبر، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار، تهران،۱۳۸۴.

3- اعلامیه اسلامی حقوق بشر.

4- اعلامیه جهانی حقوق بشر.

5- دانش، سرور، حقوق اساسی افغانستان، چ اول، کابل: انتشارات مؤسسه تحصیلات عالی ابن سینا، زمستان1389 ه.ش.

6- قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان.

7- میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی.

8- میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی.

9- هاشمی، سید محمد، حقوق بشر و آزادی‎های اساسی، چ دوم، تهران: نشر میزان، بهار1391 ه.ش.

 

پينوشت

1- سید محمد، هاشمی، حقوق بشر و آزادیهای اساسی، ج دوم، (تهران: نشر میزان، بهار1391 ه.ش)، ص294.

2- سید محمد، هاشمی، حقوق بشر و آزادیهای اساسی، ج دوم، (تهران: نشر میزان، بهار1391 ه.ش)، ص 286.

3- ابراهیم، حسنبیگی،حقوق و امنیت در فضای سایبر، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار، تهران،۱۳۸۴، ص 47.

4- ابراهیم، حسنبیگی، حقوق و امنیت در فضای سایبر، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار، تهران،۱۳۸۴، ص49.


بازنشر این مطلب