نقش محیط زیست در سلامت انسان

مریم میرحسینی

 

تعریف محیط زیست

محیط زیست دانشی است که به مطالعه روابط انسان با محیط اطرافش می‌پردازد، محیط زیست در ابتدا به نظر یک مسأله جغرافیایی و زمینی به نظر می‌آید و در نگاه اول اینگونه به نظر می‌رسد که منظور از آن همان فضا یا زمینی است که انسان در آن زندگی می‌کند، اما محیط زیست به نظر دانشمندان به سه بخش تقسیم می‌شود. به عبارت دیگر محیط زیست خود از سه محیط جداگانه ولی مرتبط با همدیگر پدید آمده است. تعاملات بین هریک از این سه محیط با یکدیگر و نیز ارتباطات و تعاملات انسان در محیط‌های یاد شده بین انسان و محیط زیستی او در مجموع محیط زیست را به وجود می‌آورد.1

 

انواع محیط زیست

بر این اساس محیط‎زیست به سه بخش، زیست طبیعی، محیط زیست اجتماعی و محیط زیست مصنوعی تقسیم می‌شود. محیط طبیعی شامل آن بخش از محیط‎زیست است که بشر در پیدایش، ساخت و به وجود آمدن آن هیچ نوع مداخله نداشته است مانند حیات وحش، جنگل‌ها، کوه‌ها، آب‌ها، جلگه‌ها و در کل تمام منابع طبیعی محیط زیست طبیعی به شمار می‌رود. منظور از آن، همه عوامل در برگیرنده انسان است و آن عبارت است از آب و هوا، نور و حرارت، هر امر مادى كه انسان به آن‌ها احاطه شده است، به مقدار قابل ملاحظه‏اى در تكون شخصیت او مؤثر است و هر انسانى تا حدى صفات و خلقیاتش متناسب با محیط زیست طبیعى اوست؛ چنان كه محیط زیست طبیعى در تشكیل صفات جسمانى، از سفیدى و سیاهى و رنگ مو، چاقى و لاغرى و بلندى و كوتاهى قد و مزاج و سایر صفات جسمانى تأثیر به سزایى دارد. محیط‎زیست مصنوعی یا انسان ساخت به محیطی گفته می‌شود که توسط انسان ساخته شده است. محیط مصنوعی شامل تمامی مواردی است که انسان با دست خود آن را ساخته و یا در آن تغییراتی ایجاد کرده است و در کل این محیط زايیده تفکر بشر و تغییر و تحولاتی است که انسان در طی قرون و اعصار گذشته به آن دست یافته است.2

منظور از محیط اجتماعى، انسان‏ها و روابط و پیوندهایى است كه افراد یك جامعه را احاطه كرده است. پیوندهاى فرهنگى كه به وسیله رسانه‏هاى جمعى و مجلات و نشریات و كتب صورت مى‏گیرد. و پیوندهاى اقتصادى كه به وسیله داد و ستد و ... و پیوندهاى سیاسى به وسیله حكومت، و پیوندهاى اخلاقى ... كه بین افراد حاكم است. و خلاصه عوامل تشكیل‎دهنده محیط اجتماعى، موضوعاتى است كه در دانش اجتماعى و علوم انسانى مورد بحث قرار مى‏گیرد. این نوع محیط در تكوّن شخصیت انسان نقش به سزایى دارد كه در مباحث تربیتى باید بحث شود.3

 

وضعیت جهانی محیط زیست

در شرایط کنونی وضعیت محیط زیست انسان با چالش‌های زیادی روبه‎رو است. انسان تلاش‌های زیادی برای انکشاف وضع زندگی خود کرده و در این راه موفقیت‌های بسیاری به دست آورده است، اما تمام تلاش‌های او که با هدف دست یابی و رسیدن به سعادت انجام شده، نه فقط موجب شیرین شدن زندگی او نشده است که با بررسی شرایط زندگی امروزی انسان می‌توان گفت که بهطور کلی وضعیت فعلی روز به روز بر مشکلات بشر می‌افزاید و شاید روزی کار به آنجا برسد که بشریت خود با دست خود حیات جمعی خود را به نابودی کشاند. جهان امروز گرفتار مسایل و مشکلات بزرگی است که بیشتر این مشکلات در تمام جوامع مشترک است. گزارش زیر می‌تواند گویای نمونه ای از این مسأله مهم باشد:

«آگاهان و مسؤولان محیط زیست و هم‌چنین وزارت صحت عامه بارها از افزایش آلودگی هوا در برخی از شهرهای بزرگ، به‌خصوص شهر كابل، هشدار داده و معتقد اند كه ادامه این وضعیت منجر به افزایش بیماری‌های متنوع در میان مردم می‌گردد. آگاهان باور دارند كه اگر تدابیر پیش‌گیرانه در مورد آلودگی محیط زیست آغاز نشود، محتمل است كه فاجعه كلان اجتماعی دامن‌گیر دولت شده و حتی بسیاری‌ها را به كام مرگ بكشد. از دید كارشناسان محیط زیست، كنترول جمعیت، محیط سبز، كانالیزه شدن شهرهای بزرگ، منع ساخت و سازهای خودسرانه، افزایش آگاهی عمومی در رابطه با اهمیت نگه‌داری از محیط زیست و تقویت فرهنگ شهرنشینی در میان مردم، می‌تواند محیط زیست را بهبود ببخشد.»4

تلاش می‌کنیم در زیر به برخی از مهم ترین مشکلاتی که مردمان جوامع مختلف با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، اشاره کرده و وضعیت کشور خود را در این زمینه‌ها مورد ارزیابی قرار دهیم:

1. آلودگی هوا: یکی از مهمترین مسایل کشورهای جهان آلودگی هواست که سلامتی انسان‌ها را بهشدت تهدید می‌کند. در میان همه مسائل مربوط به محیط زیست جهان، تاثیر آلودگی هوا بر کیفیت زندگی احتمالا آنی‌ترین و ملموس و مشهودترین تهدید است. آمارها به ما می‌گوید که بسیاری از شهرهای جهان بسیار آلوده هستند. طبق ارزیابی سازمان جهانی بهداشت، آلودگی هوا به اقتصاد و به‌‎ویژه کشاورزی و حمل‌ونقل صدمه می‌زند؛‌ بهداشت و سلامت عمومی را ضعیف می‌کند، نظام زیستی را تهدید می‌کند و به رابطه کشورها نیز صدمه می‌زند. حل این مشکل نیازمند همکاری مؤثر منطقه‌ای، قیمت‌گذاری انرژی، برخورد با انتشار گاز از لوله اگزوز خودروها و اجرای سیاست‌های درست در این زمینه است. طبیعی است که کشور ما نیز در این زمینه به مشکلات زیادی مواجه است. جنگ و مسایل مربوط به آن هم نقش مهمی در تداوم این مشکلات دارد. برای نمونه:

«آقای ظاهر می‌گوید كه اسكان بیش از حد جمعیت در كابل و هم‌چنین تردد زیاد وسایط نقلیه سبب شده كه میزان آلودگی محیط زیست بیش‌تر شود. او می‌افزاید: «ارقام ما نشان می‌دهد که ۲۲ تا ۲۳ درصد نفوس افغانستان در شهر کابل متمرکز شده‎اند؛ شهری که تنها برای یک ملیون نفر ساخته شده بود، اكنون ۷ ملیون تن در آن زندگی می‌کند. از سویی دیگر، شهری که برای ۷۵ هزار موتر ساخته شده بود، امروز ۴۸۰ هزار موتر در هر ۲۴ ساعت در آن در گردش‎اند.»5

در حال حاضر، محیط زیست در شهرهای بزرگ كشور به‌ویژه کابل به حدی آلوده است که نظر به آمار وزارت صحت سالانه جان بیش از 3 هزار نفر را می‌گیرد. کنشکا بکتاش ترکستانی، سخنگوی وزارت صحت عامه، ضمن ابراز نگرانی در مورد افزایش آلودگی محیط زیست در کشور می‌گوید: «آلودگی محیط زیست بالای صحت مردم به‌خصوص اطفال که در بیشتر نقاط شهر تماس مستقیم با انبار کثافات دارند، تأثیرات ناگواری دارد. وزارت صحت این موضوع را بارها به شاروالی کابل ابلاغ كرده است كه موضوع  آلودگی محیط زیست را باید جدی بگیرد.» یکی از مقامات هم‌کاری مردم را در امر پاکی محیط زیست مهم دانسته و می‌افزاید: «هرگاه مردم در این راستا با ما هم‌کاری كنند، بدون شک، در جلوگیری از آلودگی محیط زیست موفق خواهیم بود.»6

در همین حال عبدالودود باجوری، متخصص امراض صدری در شفاخانه صدری ابن سینا، می‌گوید كه باید کارشناسان محیط زیست و متخصصان طب وقایوی در اداره ملی حفاظت از محیط زیست سهم فعال داشته باشند. به باور او، این کارشناسان و داکتران می‌توانند در تشریک مساعی با کارمندان آن اداره، طرح مناسبی را به خاطر کاهش آلودگی هوا ترتیب كنند. آقای باجوری می‌افزاید: «در شهر کابل، تمام افراد از وضعیت ناهنجار محیط زیست متأثر اند و بدون شک، چینین وضعیت، حیات آنان را تهدید می‌نماید. همه شاهد آن هستیم که فضای شهر آلوده با خاک، دود و گازات می‌باشد و عملاً همه در تنفس احساس ناراحتی می‌کنند. از همین‌رو، مراجعه واقعات امراض چون؛ سینه و بغل، اسما، برانشی یا ضیق‌النفس در شفاخانه‌ها، نشان‌گر آن است که آلودگی محیط زیست تأثیر ناگواری را بالای صحت مردم گذاشته است.»

این متخصص بیماری صدری به این باور است که باید سیستم بهتری برای کاهش آلودگی محیط زیست به وجود آید. او پیش‌نهاد می‌كند كه ریاست تنظیف شهر کابل باید مستقل گردد و در رأس آن اداره یک متخصص آگاه و فنی محیط زیست قرار بگیرد. به گفته وی اگر در خصوص جلوگیری از آلودگی محیط زیست، اقدامی صورت نگیرد، فاجعه بزرگ بشری در شهرهای بزرگ روی خواهد داد؛ زیرا آلودگی هوا از یک‌سو و آلودگی‌های آب و صوتی از سوی دیگر، محیط را برای زندگی شهروندان ناامن كرده است.7

2. کم‌بود و آلودگی آب: کم‌بود آب و آلودگی آب یکی از مهمترین مسایل جهانی است که در آینده ممکن است موجب بروز جنگ‌های بزرگ در برخی از مناطق جهان شود. به‌طور کلی آب بزرگ‌ترین محدودیت منابع در بسیاری از کشورها و بزرگ‌ترین خطر محیط زیست جهانی در درازمدت است. با از دست رفتن منابع آب زیرزمینی، بسیاری از بخش‌های جهان غیرقابل سکونت خواهد شد و پیامدهای آن ویرانگر خواهد بود و راه حل این بحران، تجدید نظر کامل درباره شیوه و رویکرد مدیریت آب در کشورهای گوناگون است. کارشناسان می‌گویند لازم است درباره شیوه و روی‌کرد مدیریت آب کاملاً تجدیدنظر شود. آنان چهار اولویت را پیشنهاد می‌دهند: 1- مشارکت 2- قیمت‌گذاری 3- حفاظت 4- بهینه‌سازی استفاده از آب.

در افغانستان آلودگی آب یک مسأله مهم و حیاتی است که موجب مشکلات صحی می‌شود و برای همین لازم است که به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. غلام‎محمد ملکیار، معین اداره محیط زیست اين مطلب را در سمینار یک روزه آب و محیط زیست كه روز سه‎شنبه 14 سنبله 1391 در دانشگاه تعلیم و تربیه کابل برگزار گرديده بود، گفت درحال حاضرآب‌های سطحی کشور به دلیل استفاده بی‎رویه مردم ملوس شده و قابل نوشیدن نمی‌باشد.

به گفته ملكيارنبود سيستم كاناليزاسيون شهري وموجوديت چاه‌هاي فاضلاب غيراستندرد از سوی مردم «درساحات غيرپلاني» باعث شده تا آب‌های زیر زمینی تا عمق 20 متری آلوده گردد.

به باورمعاون اداره محیط زیست، آلودگی آب‌های سطح زمین از يك سو و اعمار خانه‌هاي بدون نقشه شهری ازسوي ديگر، عواملی‎اند كه منابع آب زيرزمیني درشهرهای کشور را تهدید مي‌كند.

ملکیار آلودگی هوا و از بین رفتن ساحات سبز را از جمله تهديدهاي جدي براي محیط زیست کشور عنوان کرد و گفت در حال حاضر به دلیل کاهش سطح آب و تخریب ساحات سبز، هوای کابل آلوده گرديده و ذرات معلق کوچک درهوا افزايش يافته است.

اوموجودیت این ذرات را خطرناک خواند و گفت در صورتی که روند تخریب ساحات سبز و استفاده بی‎رویه از منابع طبیعی ادامه یابد، مشکلات زیست محیطي بیشتر از پیش افزایش خواهند يافت.8

3. آسیب‌دیدگی و فرسایش خاک: فرسایش خاک از مسایل مهمی است که جهان با این مشکل گرفتار است و به راحتی نمی‌تواند این معضل را حل کند. از بین رفتن جنگل‌ها خطر بزرگی است که خاک را فرسایش کرده و آسیب زیادی به محیط می‌رساند. تحولات روندهای تغییر آب و هوا عامل بیابان‌زایی هستند؛ اما فشار جمعیت با استفاده بیش از حد آب و چرای بی‌رویه نیز بیابان‌زایی را تشدید می‌کنند. خاک زراعی به سرعت از دست می‌رود که نتیجه آن بیابان‌زایی و جنگل‌زدایی است. احیای جنگل‌ها، ادغام مدیریت منابع طبیعی و برنامه‌ریزی برای پایداری بومی و بوم‌شناختی و‌ اجرای قوانین حفاظت از منابع آب و زمین از جمله راهکارهای پیشنهادی برای حل این مشکل اساسی است.

براساس آمار افغانستان درسال ۱۹۷۹، ۳.۱ الی ۳.۶ میلیون هکتار زمین زیر کشت باغ‌ها و گیاهان موقتی قرار داشته، ولی در سال ۲۰۰۱ این مقدار به ۱.۲ میلیون هکتار کاهش یافته است. این کاهش یعنی هم نان از سفره این مردم رفت و هم سرزمینش به تل از گِل و خاک تبدیل شد.

براساس آمار نهاد بین‎المللی خطر از سال ۱۹۵۶ تا سال ۲۰۰۸ افغانستان شاهد ۶۱ سیل ویران گر بوده است. که به‎طور متوسط می‌توان گفت که این کشورسالانه ۱.۱۳ سیل ویران گر را شاهد بوده است. خسارت که سیل‌ها به بار آورده به ۳۹۶ میلیون دلار می‌رسد و تنها سیل سال ۱۹۸۸ خسارتی به ارزش ۲۶۰ میلیون دلار به این کشور وارد کرده است.9

اداره حفاظت از محیط زیست هشدار می‌دهد كه افغانستان در معرض تهدید تغییرات اقلیمی قرار دارد. این اداره، برای نخستین‌بار، با تهیه گزارشی گفته كه هرچند عوامل اصلی تغییر اقلیم در افغانستان وجود ندارد، اما آب شدن یخچال‌های بزرگ یخ می‌تواند اقلیم این كشور را تحت تأثیر قرار دهد. براساس گزارش این اداره، سالانه 60 متر مكعب از یخ‌های افغانستان آب می‌شود و ادامه این روند در درازمدت، عواقب ناگواری همراه دارد.

خشک شدن برخی از رودخانه‌ها، آب شدن زودهنگام برف و یخ‌بندان، زمستان‌های گرم و بی‌برف، باران‌های بی‌موقع تابستانی و ده‌ها مورد دیگر، از جمله علایم تغییرات جوی به حساب آمده اند. در اثر این عوامل، بخش زراعت كشور، ظرف سال‌های اخیر، شدیداً آسیب دیده و این موضوع به نگرانی مدافعان محیط زیست در افغانستان مبدل شده است. در حال حاضر، بخش بزرگی از زمین‌های زراعتی، علف‌چرها و در مجموع پوشش سبز زمین در افغانستان، به دلایل مختلف به زمین‌های خشک و بی‌آب و علف مبدل شده و یا در آن ساختمان‌های مسکونی اعمار شده است.10

4. انرژی: در حال حاضر مصرف انرژی و میزان سرانه تولید دی‌اکسید کربن در برخی از کشورهای جهان بالاتر‌ از استاندارهای جهانی است. در کشورهای دیگر نیز ممکن است امروز این مسأله به یک معضل تبدیل نشده باشد، اما در آینده خطر این کشوره را نیز تهدید خواهد کرد. این امر با افزایش جمعیت ارتباط زیادی دارد و شهرنشینی آن را تشدید می کند. دولت‌ها مجبورند برای کربن‌زدایی از اقتصاد خود راهکارهایی را مدنظر قرار دهند که از جمله آن‌ها می‌توان به بهینه‌سازی و کارآیی انرژی در شبکه‌های مصرف مسکونی، صنعتی، حمل‌ونقل شهری، افزایش سهم انرژی خورشیدی، بادی، آبی، ژئوترمال (انرژی زمین‌گرمایی)؛‌ مشارکت بیشتر بخش خصوصی در بخش انرژی به‌ویژه در انرژی قابل تجدید و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید انرژی اشاره کرد.

افزایش آلودگی هوا و احتمال افزایش بیماری‌های تنفسی در میان مردم، هم‌زمان با فرا رسیدن فصل سرما و مصرف بی‌رویه موادهای سوختی دودزا در خانه‌ها و دفاتر، نگرانی‌های شدید مقامات در اداره محیط زیست را برانگیخته است. محمدکاظم همایون، رئیس پلان اداره محیط زیست، با اشاره به خطرات ناشی از مصرف ذغال سنگ و چوب می‌گوید: «کشورهای فرانسه و بریتانیا در اوایل قرن ۱۳ میلادی، استفاده از ذغال سنگ را به هر هدفی، ممنوع قرار دادند و بر استفاده‌کنندگان آن جریمه وضع کرد.» او هم‌چنین می‌افزاید: «آلودگی هوا و دودی که به اثر سوختاندن مواد فوسیلی به هوا انتشار می‌یابد، به دلیل سنگینی آن، در قسمت پایین جو زمین قرار می‌گیرد. در ترکیب این دودها، کاربن‌دای‌اکساید و سلفر وجود دارد که به صحت انسان مضر است و منجر به بیماری‌های گوناگونی چون؛ سردردی، بیماری‌های تنفسی و سرطان می‌شود.»

وی هم‌چنين تأكید می‌كند: «با توجه به همین نگرانی‌ها، در کمیسیون عالی جلوگیری از آلودگی هوا، موضوع استفاده ادارات دولتی از ذغال سنگ و چوب را محدود ساختیم و به وزارت مالیه رسماً مکتوب دادیم که در صورت استفاده ادارات از ذغال سنگ و چوب، بودجه اداره مذکور را منظور نكند و بر این موضوع نظارت جدی هم داریم.» وی در مورد این‌که اداره حفاظت از محیط زیست چه رسالتی در قبال این موضوع دارد، می‌گوید: «با توجه به فقر گسترده در جامعه، ما نمی‌توانیم محدودیت را بالای مردم وضع کنیم. حکومت قادر نیست با پایین آوردن فیصدی گاز بدیل ذغال سنگ را به مردم ارائه کند.»11

5. خسارت تنوع زیستی: یکی از مهم‎ترین چالش‌های زیست‌محیطی در بسیاری از مناطق، از دست رفتن تنوع زیستی است. گونه‌های مختلف حیوانی، جانوران، مهره‎داران، بی‎مهره‌ها، گیاهان، پرندگان و حشرات در مناطق مختلف وجود دارد که مواردی چون آلودگی هوا، جنگ‌ها، خشک‎سالی و موارد دیگری چون شکار بی رویه و ... در نهایت به نابودی این تنوع زیستی منجر می‌شود.

تأثیرات به شکل‌های گوناگون در کشور ما اعمال می‌شود. و به‌دلیل آن‌که هیچگاه دولت مرکزی مقتدر و توانمندی نداشتیم تا با وضع و اعمال قوانین جلو این تخریب‌های خواسته و ناخواسته را بگیرد و یا با پیاده كردن ریفورم‌ها و آوردن اصلاحات سبب بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی مردم شود، مردم نیز به‌دلیل نبودن امکانات و نداشتن سهولت‌ها در امور زراعت، مالداری، تهیه سوخت، مواد اولیه تعمیراتی و ساختمانی و... یک مقدار از روی مجبوریت برخی‌ها هم از روی هوا و هوس و به هدف تجارت کمر همت  به نابودی منابع طبیعی بسته كرده‌اند. از طرف دیگر جنگلات کشور ما از وضعیت خوبی برخوردار نیست زیرا که مردم ما مستقیما به محیط زیست خود در حصه جنگلات به طریقه‌های مختلف آسیب می‌رسانند.»12

وضعیت جنگلات اکثر نواحی افغانستان از عدم بی نظارتی مسئولین نواحی در خطری قطع بی‎رحمانه قرار دارد واگر کدام اقدامی جدی در این مورد از طرف دولت وسازمان‌های حفاظت از محیط زست صورت نگیرد امکان دارد در آینده نزدیک ساحات باقی مانده جنگل و سرسبزی از بین برود. هم‌چنان در بخش چرای چارواها به شکل عنعنوی توسط اهالی محل وهم در فصل آمدن کوچی چاروا دار ضررهای غیرقابل جبرانی را بالای جنگلات وارده كرده است.13


محیط زیست و تلاش‌های جهانی

برای مقابله با خطراتی که از ناحیه نابودی محیط زیست موجودیت انسان و دیگر جانداران با تهدید رو به رو شده است، تلاش‌های فراوانی در سطح جهان صورت گرفته تا از شدت و پیشرفت این بحران کاسته شود. برگزاری ده‏ها کنفرانس بزرگ جهانی از جمله تلاش‌های جهانیان برای مقابله و مبارزه با این تهدیدات می‌باشد، برای نمونه:

1. «کنفرانس استکهلم، درباره محیط زیست انسانی» که در این کنفرانس چند سند مهم به تصویب رسید، که از جمله می‏توان به «اعلامیه کنفرانس ملل متحد در مورد محیط زیست» در ۲۶ اصل با هدف «حفاظت از محیط زیست» و یک دستورالعمل یا «برنامه عمل» مشتمل بر ۱۰۹ توصیه، در مورد تمهیدات هماهنگ برای مقابله با مشکلات زیست محیطی، اشاره کرد.14

2. کنفرانس ریو، درباره «محیط زیست و توسعه» بیست سال پس از کنفرانس استکهلم، سازمان ملل در راستای رفع نارسایی‏ها و کمبودهای موجود، و با توجه به شرایط جدید، کنفرانسی را تحت عنوان «کنفرانس ملل متحد درباره محیط زیست و توسعه»، از سوم تا چهاردهم ژوئن ۱۹۹۲، در شهر «ریودوژانیرو» پایتخت برزیل برگزار کرد. در این کنفرانس که به موجب قطعنامه ۲۲۸/۴۴ مجمع عمومی تشکیل شد، ۱۷۲ دولت، ۶ سازمان بین‏المللی وابسته به سازمان ملل، ۰۰۰/۱۰ نفر شرکت کننده شامل ۱۱۶ نفر از سران دولت‌ها، ۱۴۰۰ نفر از سازمان‌های غیردولتی و حدود ۹۰۰۰ روزنامه‏نگار شرکت داشتند. مسائل مطرح شده در این کنفرانس عبارت بود از: محافظت از اتمسفر، کنترل آلودگی هوا، حفاظت از تنوّع گونه‏ها، دفع صحیح مواد زائد، بهبود کیفیت زندگی، سلامت انسان‌ها، حفاظت از اقیانوس‌ها، حفاظت از جنگل‌ها و بالاخره مسائل مالی جهت مبارزه با آلودگی محیط زیست. اسناد تصویب شده در این کنفرانس عبارت بودند از: «اعلامیه کنفرانس ملل متحد درباره محیط زیست و توسعه»، «اعلامیه اصول در مورد جنگل‎ها»، «طرح اقدام برای قرن ۲۱». همچنین در حاشیه این کنفرانس دو سند مهم دیگر با عناوین «کنوانسیون تنوّع گونه‏های زیستی» و «کنوانسیون تغییرات آب و هوایی» هم به تصویب رسید.15

 3. «اجلاس ژوهانسبورگ» پس از گذشت ۱۰ سال از کنفرانس ریو، کنفرانس بزرگ زیست محیطی با عنوان «کنفرانس سران توسعه پایدار»، از بیست و ششم آگوست تا چهارم سپتامبر ۲۰۰۲ در ژوهانسبورگ، پایتخت آفریقای جنوبی با هدف بررسی و ارزیابی اجرای دستور کار ۲۱، که در کنفرانس ریو به تصویب رسیده بود، برگزار شد. در این کنفرانس راه‏های مبارزه با فقر، تخریب محیط زیست، مقابله با رشد بی‏رویه جمعیت و مباحث زیست محیطی دیگر مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در پایان نیز سندی جهت اجرایی کردن تصمیمات قبلی، به تصویب رسید.16


محیط زیست و حقوق بشر 

یکی از اقدامات مهم در این باره، ایجاد رابطه بین محیط زیست و حقوق بشر و شناسایی حقّ بشری، نسبت به محیط زیست با عنوان «حق بهره‏مندی از محیط زیست سالم» است:

طبیعت رو به پیشرفت مسائل بین‏المللی، اقتضا می‏کند که حفاظت از محیط زیست برای انسان امروز و نسل‌های آینده، مورد توجه جدّی همگان قرار گیرد؛ اما این‌که چگونه این امر تحقق می‏یابد، سوالی است که باید به آن پاسخ داده شود
برای یافتن پاسخ این سوال اقدامات متعددی صورت گرفته و نظریات گوناگونی نیز بیان شده است، تا بشر هم‌چنان بتواند از محیط زیست سالم خود بهره‏‎مند باشد. یکی از اموری که پیشنهاد شده و می‏تواند در حفظ محیط زیست مؤثر باشد، ایجاد رابطه بین محیط زیست و حقوق بشر است؛ زیرا حمایت قانونی از حقوق بشر می‏تواند وسیله‏ای جهت رسیدن به حفاظت از محیط زیست باشد. حقوقی مثل حق حیات، آزادی بیان، مشارکت سیاسی، برابری و... شامل ابزارهای قانونی بین‏المللی هستند که حفاظت بیش‌تر از محیط زیست را می‏طلبند. به همین جهت، برخی از حقوق‏دانان پیشنهاد کرده‏اند که برای برخورد با مسائلی که از طریق نابودی تدریجی محیط زیست گریبان‏گیر بشر می‏شود، حق جدیدی در چارچوب حقوق بشر، مبنی بر «حق بر محیط زیست» یا «حق بهره‏مندی از محیط زیست شایسته، سالم و امن» شناسایی شود.17

حق دیگری که در چارچوب حق بهره‏مندی از محیط زیست سالم باید از آن سخن گفت، حق آموزش مسائل زیست محیطی است. این وظیفه دولت‌هاست که نسبت به آموزش مسائل محیط زیست به افراد جامعه اقدام کنند. این عمل می‏تواند از طریق مدارس، کتاب‌های آموزشی و رسانه‏های عمومی انجام پذیرد.

حق دسترسی به جبران خسارت یکی دیگر از تقسیمات حق بهره‏مندی از محیط زیست سالم است. بر این اساس هرشهروندی باید، حق دسترسی به مراجع قضایی و جبران خسارات زیست محیطی را داشته باشد.

امروزه حق بهره‏مندی از محیط زیست سالم به وسیله بسیاری از سازمان‌های بین‏المللی و کشورهای جهان به رسمیت شناخته شده و در تعدادی از اسناد بین‏المللی (اعلامیه استکهلم، پیش از طرح سومین میثاق بین‏المللی حقوق همبستگی، منشور آفریقایی حقوق بشر و پروتکل الحاقی به کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر نام برد.) و قوانین اساسی کشورها (قوانین اساسی بیش از ۶۰ کشور جهان)، که اخیرا تصویب یا اصلاح شده، این حق را به رسمیت شناخته‏اند.18

 

منابع:

1. هاشمی، فضل الله؛ «حقوق شهری و قوانین شهری»، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری، تهران، 1367. کسائیان، مهندس احمد؛ «محیط زیست و انواع آن»، ماهنامه نفت پارس، سال ششم، 1387، شماره 63.

2. آهنگران، محمداسماعیل، اصول و مبانی برنامه‎ریزی استراتژیک، موسسه فرهنگی انتشاراتی زهد، تهران، 1380.

3. مصدق، دکتراحمد؛ «تخریب محیط زیست و آینده جهان»، انتشارات علوم کشاورزی، 1382. محلاتی، دکتر صلاح‎الدین؛ «نابودی طلای سبزمرگ محیط زیست، فاجعه جهانی فقر»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، سال دوم، 1366، شماره 2

http://tkg.af/dari/report/environment/12609-4

5http://tkg.af/dari/report/environment/12609-

http://tkg.af/dari/report/environment/12609-6

7. عبدالله جوادی آملی، انتظار بشر از دین، اسراء، قم، ۱۳۸۰، ص ۱۹۱.

آون گرین، محیط زیست، ترجمه احمد علیخانی، تهران، ۱۳۷۹، صص ۳۴ـ۳۰.

اردشیر امیر ارجمند، حفاظت از محیط زیست و همبستگی بین‏المللی، مجله تحقیقات حقوقی، ش ۱۵، تابستان ۱۳۷۴، صص ۳۴۲ـ۳۳۶.

8. آون گرین، پیشین، ص۹. احمد لواسانی، کنفرانس بین‏المللی محیط زیست در ریو، دفتر مطالعات سیاسی و بین‏المللی، تهران، ۱۳۷۲، صص۵۶ـ۵۲. اردشیر امیرارجمند، پیشین، صص ۴۲۶ـ۴۲۱.

9. اردشیر امیرارجمند، صص ۴۳۶ـ۴۳۱. علیرضا پارسا، محیط زیست و حقوق بشر، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، ش ۱۳۶ـ۱۳۵، ص ۱۳۰.

10. گودرز افتخار جهرمی، حق بر محیط زیست، با تأکید بر حق دسترسی بر اطلاعات زیست محیطی، نخستین همایش حقوق محیط زیست ایران، تهران، ۱۳۸۲، صص ۴ـ۱.

ابوالقاسم گرجی، اسلام و محیط زیست، مجله نور علم، ش ۴، خرداد ۱۳۶۳، ص ۱۱۵.

11. دیناه شلتون، تشریفات و آیین دادرسی حقوق بین‏الملل محیط زیست، ترجمه محمدحسن حبیبی، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۱، ج ۲، ص ۳۱۹.


بازنشر این مطلب