معرفی بخش آمبودزمن

بسم الله الرحمن الرحیم

کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، در داخل ساختار خود داری بخشهای مختلف کاری میباشد که از جمله این بخشها، بخش آمبودزمن است که از عملکرد منسوبان نیروهای دفاعی و امنیتی نظارت میکند. موضوع تشکیل آمبودزمن در افغانستان، در ماه آگست ۲۰۱۰ میلادی مطرح شد. کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان با وزارت امور داخله جمهوری اسلامی افغانستان و نهادهای مدنی گفتگوهای مفصلی در این مورد داشتند. در مورد ساختار آمبودزمن، اختلافنظر وجود داشت، اما پس از مشورتهای زیاد با ارگانهای مختلف بالأخره تصمیم گرفته شد که دفتر آمبودزمن بهعنوان یک بخش کاری در ساختار کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان تأسیس شود.
در اوایل قرار بود که آمبودزمن از طریق ثبت و رسیدگی به شکایات مردم، صرفاً بر عملکرد پولیس نظارت کند و لذا نام رسمی این نهاد، «دفتر آمبودزمن پولیس» بود. اما در ثور 1395 خورشیدی بعد از امضای تفاهمنامه همکاری و هماهنگی کمیسیون مستقل حقوق بشر با وزارت دفاع ملی، وزارت امور داخله، ریاست عمومی امنیت ملی، مأموریت آمبودزمن به نظارت بر ادارات دیگر نیز گسترش یافت و لذا این بخش، به «آمبودزمن» تغییر نام داد. امضای تفاهمنامه همکاری و هماهنگی میان کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان و سه ارگان امنیتی و دفاعی کشور، یک گام ارزشمند و قابلتوجه برای ایجاد فضای همدلی، هماهنگی و همکاری میان نهادهای مهم و تأثیرگذار افغانستان است. باید تلاش کرد با تطبیق و عملی ساختن مفاد این تفاهمنامه، زمینهی رعایت ارزشهای حقوق بشری در سراسر افغانستان فراهم شود.
اکنون آمبودزمن، بر عملکرد تمامی نیروهای دفاعی و امنیتی کشور نظارت کرده و قضایای نقض حقوق بشر مربوط به آنها را مورد رسیدگی قرار میدهد.
معنای آمبودزمن
احتمالا اکثریت مردمان کشور ما اولین بار است که واژه "آمبودزمن" را می شنوند و شاید قبلا در این مورد چیزی نمی دانستند. از همانرو تا حال در افغانستان کلمه "آمبودزمن" یک واژه جدید است و برای بسیاری ها نا آشنا می باشد. "آمبودزمن" مانند بسیاری از واژه های دیگر مانند واژه های "پولیس"، "آمبولانس"، "ترافیک" و غیره وارد سایر زبانها شده و مردم دنیا با آنها آشنا هستند. ممکن است که این واژه ها اصالت لاتینی و یا انگلیسی داشته باشند؛ اما استفاده از آنها اکنون جهانی شده است. واژه آمبودزمن نیز مثل واژه پولیس وارد زبانهای دیگر شده و مردم مفهوم آنرا می دانند.
آمبودزمن برگرفته از کلمه Ombudsman، ریشه اسکاندیناوی دارد و معنای اصلی لغوی آن، "نماینده" بوده، اما بهمرورزمان، معنای متفاوت پیداکرده است. معنای اصطلاحی کنونی اين واژه، نهادهايي است كه به شكايات مردم از دستگاههاي حکومتی بهصورت غیر قضایی رسيدگي ميكنند. آمبودزمن در فرهنگ (Black's Law Dictionary) چنین تعریف شده است: «آمبودزمن، یک مقام رسمی گماشته شده است که برای دریافت، بررسی و گزارش شکایات خصوصی شهروندان در مورد دولت موظف شده است.» در تعریف آمبودزمن در فرهنگ لغت آکسفورد نیز آمده است: "، آمبودزمن، مرجع رسمی است که شکایات شهروندان در مورد سازمانها و افراد بهویژه مقامات عالیرتبه را دریافت و بررسی میکند."
برای اولین بار، در کشور سویدن، آمبودزمن در سال 1809 تاسیس گردید که سپس سایر کشورها نیز دست به تاسیس چنین نهاد زدند و آنها نیز از کلمه آمبودزمن استفاده کردند . نحوه فعالیت و چگونگی تشکیل دفاتر آمبودزمن در کشورهای مختلف، متنوع است. در بعضی از کشورها به جای نهاد ملی حقوق بشر، آمبودزمن دارند و در بعضی از کشورها، برای هر موضوع مشخص یک نهاد جداگانه به نام آمبودزمن تشکیل یافته است. یعنی می توان گفت که آمبودزمن یک نوعی از نهاد ملی حقوق بشر است. به طور مثال، در کشور شاهی انگلستان و ایرلند بیش از 20 نوع آمبودزمن در عرصه های مختلف وجود دارد . در کشور دانمارک در کنار انستیتوت ملی حقوق بشر دانمارک، آمبودزمن با صلاحیت های قانونی تشکیل یافته و مسوولیت دریافت و بررسی شکایت به دوش این سازمان است. در کشور همسایه ما، تاجکستان به جای کمیسیون ملی حقوق بشر، آمبودزمن تشکیل یافته که وظیفه نظارت و حمایت از حقوق بشر را به عهده دارد. این نوع آمبودزمن که به عوض نهاد ملی حقوق بشر تاسیس می شوند، طبیعی است که بر مبنای اصولنامه پاریس و قوانین داخلی کشورها ایجاد شده و از صلاحیت های که نهادهای ملی حقوق بشر دارند، برخوردار اند. اما در بعضی از کشورها، در کنار نهادهای ملی حقوق بشر، نهاد آمبودزمن نیز در یک عرصه مشخص و یا چند آمبودزمن در عرصه های مختلف تاسیس می شود.
چرا ما بخش آمبودزمن را ایجاد کردیم؟ برای اثبات ضرورت تأسیس آمبودزمن در افغانستان میتوان گفت: هر سازمان بهخصوص سازمانها و ارگانهای دولتی، برای اینکه عملکرد شفاف داشته باشد، پاسخگو باشد و خدمات خوب ارائه کند، باید بر عملکردشان نظارت شود. نظارت بر عملکرد یک ارگان نیز میتواند بر دو نوع باشد: نظارت داخلی و نظارت بیرونی.
تقریباً تمامی ارگانها، مکانیزم نظارتی داخلی دارند و از طریق این مکانیزم، بر عملکرد افراد و بهطور کل از فعالیتهای یک ارگان نظارت میشود. این نوع نظارت اهمیت خود را داشته و در برخی از سازمانها نیز تأثیرگذار بوده است. اما مکانیزم های نظارتی داخلی همیشه و در همهجا موفق نیست. تجربه نشان داده است که مکانیزم های نظارتی داخلی به دلیل مصلحتهایی که در داخل یک ارگان وجود دارد، نمیتواند زیاد مؤثر باشد. ناظران داخلی در برخی موارد، دچار مصلحتاندیشیها شده و قاطعیت لازم را برای نظارت ندارند و به همین دلیل حتی بعد از کشف تخلفات و کاستیها، ممکن است به خاطر مصلحت کل ارگان، از آنها چشمپوشی کنند. برای نظارت بر ارگانهای دفاعی و امنیتی کشور نیز مکانیزم های نظارتی داخلی متعددی وجود دارد. مثلاً در وزارت دفاع، وزارت امور داخله و ریاست امنیت ملی، ریاست کنترل و تفتیش، ریاست حقوق، پولیس ۱۱۹، ریاست جندر و حقوق بشر، وجود داشته و از صلاحیتهای قانونی، تشکیلات و تأسیسات کافی برخوردار است. اما در عمل دیده میشود این مکانیزم های نظارتی داخلی برای پاسخگو ساختن ارگانهای دفاعی و امنیتی کشور کافی نیست.
برای تکمیل مکانیزم های نظارتی داخلی، ایجاد مکانیزم های نظارتی بیرونی لازم و ضروری است. مکانیزم های نظارتی بیرونی میتواند بدون مصلحتاندیشیها، با قاطعیت و مستقل عمل کند و تمامی کاستیها و تخلفات را آشکار ساخته و موارد نقض حقوق بشر را با جدیت مورد پیگیری و رسیدگی قرار دهد. اکنون آمبودزمن با دریافت و بررسی شکایات مردم، بر روش اجرای قوانین توسط نیروهای امنیتی و چگونگی رفتار با مردم نظارت میکند. فعالیتهای زمان جنگ نهادهای امنیتی و دفاعی در مورد رفتار با مردم و نگهداری مظنونین در نظارت خانهها و رعایت قوانین مربوط به مخاصمات مسلحانه (قوانین حقوق بشردوستانه بینالمللی)، ازجمله حوزههای کاری آمبودزمن است. این نظارت مستمر بر عملکرد نیروهای امنیتی و دفاعی باعث خواهد شد تا آنها بیشتر از قبل، قوانین نافذ کشور، قوانین بینالمللی در مورد مخاصمات مسلحانه و مقررات حقوق بشری را رعایت نموده و از طریق تحقق حاکمیت قانون، به حقوق و آزادیهای مردم احترام بگذارند.
علاوه بر آنچه قبلا گفته شد، ایجاد آمبودزمن زمانی مطرح گردید که دولت افغانستان و جامعه بین المللی توافق کردند که مسوولیت های امنیتی از دوش نیروهای بین المللی به دوش نیروهای دفاعی و امنیتی افغانستان انتقال یابد. هم چنین، این زمانی بود که تعداد نیروهای امنیتی و دفاعی کشور در حال افزایش بود و کوشش ها بر این بود تا نیروهای امنیتی و دفاعی کشور بیش از پیش تقویت گردد. فکر می شد که تقویت نیروهای دفاعی و امنیتی کشور بدون شفافیت و پاسخدهی امکان پذیر نیست. به این لحاظ کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان به منظور افزایش شفافیت و پاسخدهی بیشتر نیروهای دفاعی و امنیتی کشور در قبال حقوق بشر و حاکمیت قانون، بخش آمبودزمن را در داخل ساختار ایجاد کرد تا این بخش به طور اختصاصی از عملکرد منسوبان نیروهای دفاعی و امنیتی کشور نظارت نموده و شکایات را مورد بررسی و رسیدگی قرار دهد. هدف نهایی از ایجاد بخش آمبودزمن این است که به تامین و حمایت از حقوق بشر از طریق نظارت های مداوم و موثر از عملکرد نیروهای دفاعی و امنیتی کشور کمک نماید. اهداف آمبودزمن آمبودزمن بهمنظور رسیدن به اهداف زیر ایجاد شده و فعالیت میکند:
1) افزایش پاسخگویی نیروهای امنیتی نسبت به مردم از طریق نظارت بر عملکرد آنها و رسیدگی مؤثر به شکایات،
2) بهبود دسترسی برابر و عادلانه تمامی شهروندان به خدمات ارگانهای دفاعی و امنیتی،
3) جلب اعتماد و حمایت مردم نسبت به ارگانهای دفاعی و امنیتی،
4) اصلاح سیاستها، برنامهها و رفتار منسوبین ارگانهای دفاعی و امنیتی از طریق تحقیق، ارزیابیها و ارائه پیشنهادها،
5) ارتقای ظرفیت و افزایش آگاهی منسوبین ارگانهای دفاعی و امنیتی از طریق راهاندازی برنامههای آموزشی.
وظایف و صلاحیتهای آمبودزمن
بخش آمبودزمن بهعنوان یک واحد کاری در کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، در انجاموظیفه خود از تمامی اختیاراتِ برگرفته از صلاحیتها و اختیارات کمیسیون بر اساس قانون اساسی و قانون تشکیل، صلاحیتها و وظایف کمیسیون برخوردار است. بهصورت مشخص، صلاحیتها و وظایف آمبودزمن را میتوان در سه ساحه دستهبندی کرد: الف: نظارت و بررسی
در حوزه نظارت و بررسی، وظایف و صلاحیتهای آمبودزمن قرار ذیل است:
1) نظارت مؤثر بر رفتار ارگانهای دفاعی و امنیتی بهمنظور جلوگیری از نقض مقررات حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بینالمللی.
2) نظارت بر چگونگی ارائه خدمات ارگانهای دفاعی و امنیتی به مردم تا بتوان از طریق این نوع نظارت از دسترسی برابر و عادلانه شهروندان به خدمات آنها بتوان اطمینان پیدا کرد،
3) نظارت بر تمام محلات سلب آزادی به شمول توقیف خانهها، محابس و نظارتخانههای پولیس و امنیت ملی،
4) مطالبه معلومات، اسناد و توضیحات از اشخاص و مراجع مربوطه در مورد شکایات و قضایای نقض حقوق بشری،
5) ارائه مشورتها، پیشنهادها و سفارشهای لازم بهمنظور بهبود رفتار منسوبین ارگانهای دفاعی و امنیتی تا ارزشهای جهانی بیشتر عملی شده و حاکمیت قانون تطبیق شود
ب: رسیدگی و پیگیری شکایات
در حوزه رسیدگی و پیگیری شکایات، وظایف و صلاحیتهای آمبودزمن قرار ذیل است:
• دریافت، ثبت، مستندسازی و ارزیابی شکایات افراد واصله نسبت به رفتار منسوبین ارگانهای دفاعی و امنیتی،
• حصول اطمینان از رسیدگی به شکایت ارجاعشده به نهادهای مربوطه و در صورت لزوم ارسال نتایج آن به مقامات وزارتهای دفاع ملی، امور داخله و ریاست عمومی امنیت ملی برای اقدامات بیشتر،
• همکاری با مراجع مربوط در حلوفصل قضایا، دادخواهی برای تطبیق پیشنهادهای صورت گرفته و جستجوی راهحلها بهمنظور جبران خسارات برای قربانیان یا شکایتکنندگان بهصورت عادلانه،
• انجام رسیدگیهای لازم و حمایت از قربانیان در صورت لزوم و ارائه نتیجه دوباره به خود ارگانها.
ج: آگاهی دهی و گزارش
1) راهاندازی برنامههای آموزشی ارتقای ظرفیت در مورد مقررات حقوق بشر، حقوق بشردوستانه، حاکمیت قانون، اصول محاکمه عادلانه و حقوق محکومان و متهممان از طریق برگزاری کارگاهها، سمینارها برای نیروهای امنیتی،
2) تهیه گزارشهای تحقیقی و ارائه سفارشها و پیشنهادها مبتنی بر یافتههای نظارتی به مقامات وزارتهای دفاع ملی، امور داخله و ریاست عمومی امنیت ملی کشور.
3) پخش و نشر گزارشهای موضوعی، تحقیقی و صدور اعلامیهها و رهنماییها برای ارزیابی و بهبود عملکرد منسوبین ارگانهای دفاعی و امنیتی.
پایان.

موادی وجود ندارد

موادی وجود ندارد

موادی وجود ندارد

موادی وجود ندارد