محمد ابو الاحرار رامزپور

تأملی بر کاربرد درست واژه های فعال سیاسی و فعال حقوق بشر

ادبا گفته اند که هر لفظ و اصطلاح بمنزله قالب برای یک معنی مشخص و معین است و از همین جاست که الفاظ را از حیث بیان به حقیقت و مجاز  تقسیم کرده اند و در استعمال لفظ مجازی موجودیت قرینه قاطعه و رابطه لازمه را بین معنی حقیقی و مجازی نیز شرط دانسته اند.

در فرآیند آشفتگی های گسترده ای که طی سالهای بحران دامنگیر ابعاد مختلف حیات اجتماعی کشور ما گردید، یکی هم کاربرد نادرست و نابجای الفاظ، اصطلاحات، القاب و عناوینی است که در بسی موارد از قالــــــب و جایگاه اصلی خود بدر شده، یکی بجای دیگری و یا هم در تناقض با سرشت و ماهیت اصلی آن در زبان، نشرات و مطبوعات رایج گشته است. نتایج و عواقب این مساله سبب شده است که امروز ما در اجتماع خود با انبوهی از کیش شخصیت های قلابی و چهره های کاذب و فاقد هویت واقعی علمی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مواجه باشیم و ایشان نیز از سود نامشروع مادی و معنوی این موضوع استفاده کنند؛ به عنوان مثال القاب استاد، انجنیر و داکتر معانی حقیقی و ویژه خود را بالنوبه در مورد کسانی که تحصیلات عالی و تخصصی را تعقیب کرده اند و بالفعل و یا هم مدتی در دانـشگاه تدریس نموده و یا در بخشهای مربوط به انجنیری اعم از ساختمان، استخراج معادن و یا تخنیک کار می كنند و افرادی که به تداوی مردم در شفاخانه اشتغال دارند، کاربرد دارد؛ اما کسانی که حتی یک روز هم در دانشگاهی تدریس نکرده و یا چند روزی را در یک دوره مختصر، پل و پلچک سازی و یا هم کورس خدمات اولیه طبی سپری کرده اند، استاد، انجینیر و داكتر نامیده می‌شوند و جالب این که منتسبین این القاب نیز بی مهابا و خلاف واقع این را می پذیرند و علاقه مفرط نیز به اشاعه بیشتر آن دارند.

در این میان، تعدادی از القاب و عناوینی که طی چند سال اخیر از طریق رسانه های جمعی کشور رواج یافته اصطلاحاتی چون  "تحلیلگر و کارشناس سیاسی"، "فعال سیاسی" و "فعال و مدافع حقوق بشر" را می توان نام گرفت.

ویژگی عمده یک "تحلیلگر و کارشناس" تسلط و آگاهی خوب بر موضوع، رعایت اصل بیطرفی و عفت کلام، خونسردی در ارائه مطالب و از این گونه مسایل است و در جوامع متمدن این چنین القاب را بدون داشتن مدارک تخصصی و تجارب کاری برای احدی نمی دهند؛ اما در کشور ما و خصوصا رسانه های همگانی، ضمن این که اعطای این چنین القاب را برای بسیاری از مصاحبه شوندگان خود بدون درک و شناخت عمیق از تخصص و تسلط آنان بر موضوع مورد بحث، مجاز می دانند؛ غالبا برخی از این القاب و اصطلاحات یکی بجای دیگر نیز استعمال می شوند؛ مثلا در یک قضیه و رویداد سیاسی بجای اینکه با آقای کارشناس  Xکه وجهه و آگاهی بیشتر نسبت به مسایل سیاسی دارد، با شخص  Vکه بیشتر ساحه کاری وی با حقوق بشر نزدیک است، مصاحبه می كنند و وی به صفت کارشناس سیاسی معرفی می گردد.

بنابراین، پرداختن یک فعال حقوق بشر به مسایل سیاسی که چوکات کار حقوق بشری وی را مخدوش سازد، به ضرر صنف فعالان حقوق بشر خواهد بود. برای درک بهتر این مطلب بهتر است تا به وجوه مختلفی که فعالان حقوق بشر را از فعالان سیاسی متمایز می كند، پرداخته شود.

این نوشتار می تواند یك نوع دفاع از هویت صنفی فعالان حقوق بشر باشد؛ زیرا امروز بیشترین نیازمندی مردم و کشور ما موضوع تأمین و بهبود وضعیت حقوق بشری است.

 همان گونه كه می توان برای فعالان سیاسی انواع و اقسامی را قائل شد، فعالان حقوق بشر نیز انواعی دارند از قبیل "فعالان حرفه ای" (کسانی که به گونه تخصصی با حقوق بشر سروکار دارند) یا "فعالان غیرحرفه ای" (همه آنانی که با برداشت عام از معیارهای حقوق بشری در صدد تا مین و رعایت آن هستند). همچنین، فعالان حقوق بشر از حیث روش نیز متعدد اند. یا به روش "تعاملی" عمل می كنند، یا "تقابلی" و یا به "تعامل تا مرز سودمندی و تقابل در حد ضرورت" پایبند هستند. در این گفتار، فعالان حرفه ای حقوق بشر كه تعامل را از دستور كار خود حذف نكرده اند، مدنظر است.

منظور از تعامل این است که این گروه از فعالان حقوق بشر، در صدد تأمین و رعایت ارزشهای حقوق بشری در چارچوب توصیه، انتقاد و فشار بر نظام موجود است

"فعال سیاسی" نیز یك مفهوم كلی است كه مصادیق زیادی را در ذهن می رساند. فعال سیاسی یا در حاكمیت است یا در ضدیت با حاكمیت و می تواند به اشکال فعال سیاسی انقلابی و محافظه کار عرض اندام كند..

نسبت مفهوم كلی فعال سیاسی با مفهوم كلی فعال حقوق بشر، نسبت تساوی نیست و نمی توان بر یك فعال سیاسی عرفاً و منطقاً نام فعال حقوق بشر نهاد. برای یك فعال حقوق بشر فعالیت سیاسی ممنوع نیست؛ ولی همان گونه كه عنوان هایی مانند پدر، معلم و شاگرد واجد نقش هایی معین هستند كه برخی از آنها معارض اند و برخی مانند معلمی و پدری همسویی دارند؛ اما نباید نقش معلمی به حذف نقش پدری بینجامد. در جامعه شناسی، مفهوم انتظارات نقشی این است كه انتظارات اجتماعی، نقش ها را معین می كنند. بنابراین اگر كسی می خواهد در ذهن دیگران یك فعال حقوق بشر شناخته شود، با كردار خویش، نقش خود را نقش می زند؛ یعنی تعریف می كند و فعالیت سیاسی او به گونه ای خواهد بود كه:

1- عمل سیاسی وی معارض با نقش حقوق بشری وی نباشد.

۲- كمیت و كیفیت عمل سیاسی او انتظارات اجتماعی از نقش یك فعال حقوق بشر را متحول ننماید و به استحاله نقشی و تغییر انتظارات اجتماعی و تبدیل او به یك مبارز صرفا سیاسی نینجامد.

ممكن است برای مثال یكی از مقامات حكومتی دیدگاه مثبت و حامیانه نسبت به حقوق بشر داشته باشد؛ اما حتی در چنین صورتی به یك وزیر خارجه یا وزیر داخله موافق یا مدافع حقوق بشر، نام فعال حقوق بشر نمی نهند و او را به همان عنوانی كه نقش غالب و جایگاه شغلی یا صنفی اش است، یاد می كنند. یك فرد را منشی اتحادیه كارگری و فردی دیگر را وزیر امور خارجه می نامند و او را همچون یك عضو سازمان عفو بین الملل نمی پندارند.

 یك معارض حكومت نیز از همان جنس است. فعال سیاسی ناراضی یا مخالف، ممكن است موافق و مدافع حقوق بشر باشد؛ اما فعال سیاسی نامیده می شود، نه فعال حقوق بشر. چنانكه یك اقتصاددان یا سیاستمدار چنین است. همان گونه كه قبلا ذکر گردید، فعالیت سیاسی شقوق مختلفی دارد. یا فعال اصلاحگرا است یا محافظه كار یا انقلابی. هدف فعال سیاسی انقلابی تغییر رژیم است یا با روش انقلابی و خشونت آمیز یا با روش غیرانقلابی. این گروه از فعالان سیاسی هر انگیزه ای كه داشته باشند (انگیزه خودخواهانه یا دیگرخواهانه) با آگاهی از عواقب كاری كه انجام می دهند، عمل می كنند؛ لذا انتظار می رود فقط كسانی كه عقیده و عمل آنها را قبول دارند، همنوایی كنند و یك فعال حقوق بشر نه از عقیده یا عمل این افراد؛ بلكه فقط از حقوق آنان دفاع می كند.

عمده ترین نقطه و وجه افتراق مبارز سیاسی و مبارز حقوق بشری در مسئله قدرت سیاسی و چگونگی تلقی و رویارویی با آن است. در عالم سیاست، رقابت بر سر قدرت یك اصل است؛ حتی در یك جامعه دموكراتیك كه تعدد احزاب از نمادهای اساسی دموكراسی به شمار می رود. هر حزب سیاسی و اعضای آن برای دفاع از منافع سیاسی و حزبی خویش مبارزه می كند و در پی بازداشتن رقیب خود بوده، تلاش ایشان به خاطر تصرف مواضع بیشتری در ساختار قدرت است و این كار نه غیردموكراتیك است نه غیراخلاقی؛ اما یك فعال حقوق بشر نگاهی فراگیرتر دارد؛ سودای منافع سیاسی و گروهی؛ بلكه سودای منافع و حقوق همگانی را از هر حزب و گرایشی كه باشند، دارد.

یك فعال سیاسی محافظه كار یا اصلاحگر، دغدغه قدرت را دارد. او در انتخابات شركت می كند، نامزد پست نمایندگی پارلمان یا ریاست جمهوری و یا سایر کرسی های حكومتی می شود و یا این كه از نامزدهایی حمایت می كند. به زیر كشیدن یا فراز آوردن سیاستمداران از اهداف یك فعال و مبارز سیاسی است. برای یك حزب یا یك فرد فعال سیاسی رادیكال، مسئله تغییر ساختار سیاسی مطرح است؛ اما یك فعال حقوق بشر از این ها فارغ است. یك فعال حقوق بشر به چگونگی برگزاری انتخابات و آزاد بودن آن می اندیشد و فقط بر شرایط حقوق بشری انتخابات تاكید می ورزد نه بر مصادیق و نامزدهای آن؛ به استثنای حالاتی که نامزدان مرتکب نقض حقوق بشر شده باشند. موضع ان فعال حقوق بشر که تعاملی فعالیت می كند؛ نسبت به ساختار قدرت نه نفی است نه مثبت. برای او فرم و شكل حكومت اهمیت محوری ندارد و شعار تبدیل نظام نمی دهد زیرا این جزء شئونات او نیست. فعال حقوق بشر نسبت به نام، شكل و ساختار حكومت لابه شرط است و برای او محتوای حكومت و دموكراتیك بودن آن اهمیت دارد. بدون در نظرداشت این که او در یک نظام ریاستی یا صدارتی و یا شاهی مشروطه زندگی می كند، ممكن است در عقیده شخصی اش مدل حكومتی ویژه ای را مطلوب بداند و حتی در رساله ای تئوریك آن را تبیین كند؛ اما این عقیده در عمل او محوریت و اولویت ندارد. فعال حقوق بشر عقیده سیاسی شخصی اش را بر عمل حقوق بشری خویش مسلط نمی گرداند به عبارت دیگر، یك فعال حقوق بشر صرف نظر از این كه ساختار سیاسی موجود چه باشد، به یك چیز می اندیشد و محوریت و اهمیت عمل او رعایت حقوق بشر است. ساختار سیاسی هرچه كه می خواهد باشد حقوق بشر باید رعایت شود و فعال حقوق بشر بر فرم و شكل حكومت یا اینكه چه كسانی حكومت می كنند، تمركز ندارد. او بر این كه چگونه حكومت می شود و برای بهبود چگونگی حكومت ورزیدن تلاش می كند؛ لذا شعار ماندن و رفتن یك فرد یا یك حكومت با شأن یك فعال انقلابی تناسب دارد؛ ولی برای یك فعال حقوق بشر، فرعی و گاهی ممكن است بی اهمیت باشد.

باید گفت که رویكرد و روش فعالان و سازمان های بین المللی حقوق بشر یا ممكن است تعاملی باشد یا تقابلی و تهاجمی؛ اما در هر دو صورت رفتار آنها با سازمان های سیاسی تفاوت هایی دارد؛ برای مثال هدف یك سازمان سیاسی اپوزیسیون این است كه هر چه بیشتر به یك حكومت آسیب برساند و آن را ضعیف كند تا جانشین حكومت شود؛ اما هدف یك سازمان حقوق بشر بهبود وضعیت حقوق بشر است. در عین حال فعالان و سازمان های داخلی حقوق بشر به ویژه در حكومت های نیمه دموكراتیك با روش تعاملی موفق ترند. روش ها بستگی به شرایط متفاوت كشورها دارند.

 این همزبانی میان بسیاری از شخصیت ها و فعالان حقوق بشر در جهان وجود دارد كه روش برخورد آنها با دولت ها متفاوت از روش آنها با مبارزان سیاسی است. یك فعال حقوق بشر ممكن است از برخی رخدادهای ناخوشایند برافروخته شود و رنج ببرد؛ اما نباید خویشتنداری اش را از كف بدهد.

او ضمن حفظ مواضع انتقادی خویش نسبت به حكومت، تعامل می ورزد. فعال حقوق بشر مادامی كه كمترین امیدی به كامیابی خود در موقعیت جامعه خویش دارد، به آن اولویت می دهد؛ مثلا در کشور ما طی سالهای حاکمیت طالبان ده ها فعال حقوق بشری از زنان وجود داشتند که با تحمل انواع مصائب به فعالیتهای حقوق بشری شان به طور مخفی از نظام حاکم دوام دادند؛ حتی ممكن است یك فعال حقوق بشر مصارفی را متقبل شود و یا زندانی گردد؛ اما او باید این تاوان را به عنوان یك فعال حقوق بشر و به خاطر فطرت كار حقوق بشری بپردازد، نه طبیعت كار یك مبارز سیاسی. ممكن است برخی موضوعاتی كه او بدان می پردازد با موضوعاتی كه یك مبارز سیاسی با آن درگیر است، یکی باشد؛ اما شیوه كار آنها لزوماً یكسان نخواهد بود؛ زیرا وجهه، منطق، شیوه و نگاه و رویكرد فعال سیاسی و فعال حقوق بشر گاهی متفاوت می شود و اقتضاء روشی و اخلاقی آنها در پاره ای امور ناهمگون است.

برای تبیین بیشتر، برخورد یک فعال حقوق بشر و یک فعال سیاسی را با مسئله زندانیان سیاسی مقایسه می‌كنیم:

مطمح نظر یك فعال سیاسی زندانیان سیاسی است و هدف یك فعال حقوق بشر حقوق زندانیان است. حقوق زندانیان عام و شامل زندانیان سیاسی و عادی است. یك فعال سیاسی ناگزیر با برخی زندانیان سیاسی همدلی و همسویی بیشتری نشان داده و از برخی که با وی همسویی دارند، دفاع می كند و برخی را نادیده می انگارد. به همین رو آن دسته از زندانیان سیاسی كه تصادفاً دوستانشان دسترسی بیشتری به رسانه ها دارند، بیشتر مطرح می شوند و بقیه حتی با وجود آن كه محكومیت های سنگین تر داشته و محدودیت ها و فشارهای سخت تری را در زندان تحمل كرده اند، كم اهمیت تر جلوه می كنند. این تبعیض ها پیامدهای اجتناب ناپذیر نگاه و رفتار یک فعال سیاسی است؛ اما یك فعال حقوق بشر، دفاع از حقوق زندانی به معنای عام را كه یك فعالیت خالص حقوق بشری است مدنظر قرار می دهد. از دیدگاه یك فعال حقوق بشر بازداشت ها باید قانونی باشد. احکام مندرج در قانون اجرائات جزایی، تدارك ادله اتهام پیش از بازداشت، عدم بازداشت موقت طولانی، طی مراحل تحقیق و عدم شكنجه و رفتار تحقیرآمیز با زندانی و دهها شرط حقوق بشری دیگر كه در قوانین پذیرفته شده است، باید رعایت شود. اگر همه این مقررات مراعات شود؛ چه بسا بسیاری از زندانیان سیاسی و غیرسیاسی، دیگر جای شان در زندان نباشد و اگر كسی با رعایت همه قوانین و مقررات حقوق بشری مجرم شناخته شد، مجرم است؛ چه زندانی سیاسی باشد چه غیرسیاسی. به همین دلیل یك فعال حقوق بشر خواستار رعایت و بررسی عادلانه حقوق زندانیان است و شعار آزادی زندانیان سیاسی را به صورت كلی و مبهم سر نمی دهد؛ زیرا ممكن است برخی از زندانیان سیاسی متهم به جرایم خشونت بار، واقعاً مرتكب جرم شده باشند و فقط محاکمه عادلانه است كه نشان می دهد، فرد واقعاً مجرم است یا نیست. در صورت مجرم بودن، او نیز به عنوان یك انسان دارای حقوقی است كه باید از این حقوق دفاع شود.

ادبیات فعال سیاسی و فعال حقوق بشر در این زمینه نیز مغایر است. یك فعال سیاسی رادیكال، بدون در نظر گرفتن اتهامات فرد و محدودیت های قانونی، خواستار آزادی بلاقید و شرط كلیه زندانیان سیاسی می شود و زبان او آمرانه و تهاجمی است؛ اما یك فعال حقوق بشر با استدلال های حقوقی سخن می راند؛ برای مثال می گوید: فلان متهم به دلیل این كه اتهام او از نوع قتل و جرایم سنگین نیست و نیز تحقیقات مقدماتی و بازپرسی او به پایان رسیده است، دیگر هیچ موجبی برای ادامه بازداشت موقت او نیست و یا این كه حكم  قضایی در مورد فلان متهم گرچه در تجدید نظر تایید نشده؛ اما تا تعیین تكلیف در محکمه بالایی كشور، می تواند با ارایه قرار آزاد شود. یك فعال حقوق بشر به مصادیق نقض حقوق بشر در بازداشت افراد اعتراض می كند. در صورت وفور موارد نقض حقوق بشر ممكن است به رویه كلی و یا به قوه قضائیه یا حتی حكومت به خاطر یك رویه نادرست اعتراض نماید؛ اما اعتراض او به حكومت از جنس رفتار آن دسته از فعالان سیاسی نیست كه از تغییر حكومت سخن می گویند؛ بلکه وی می کوشد اعتراض وی باعث ایجاد فشار بالای دستگاه حاکمه شده، در نهایت آن را وادار به رعایت ارزشهای حقوق بشری گرداند.