حق فرهنگی بشری: نشر کتاب و کتاب‌خوانی

یکی از حقوق اساسی بشر، حق فرهنگی است. برای شناسایی این حق هرچند تلاش‌هایی از سوی سازمان ملل متحد و نهاد‌های بین‌المللی و حقوق بشری و نیز اندیشه‌ورزان جهان صورت گرفته است، ولی هنوز که هنوز است این موضوع به عنوان یک حق بشری در مهجوریت به سر برده و اهمیت و کاربرد مؤثر آن درک نشده است.

حال آن‌که از میان حقوق مختلف بشری، این تأمین حقوق فرهنگی است که به زندگی و فعالیت‌های گوناگون بشری معیار و ارزش و معقولیت می‌بخشد. برای زدودن ابهام در تعریف فرهنگ به‌اختصار می‌توان گفت که فرهنگ در یک مفهوم عام، عبارت از اندیشه یا احساسی است که در قالب یا صورت‌های مختلف توسط کالای فرهنگی (کتاب، فیلم، تیاتر، موسیقی، رسانه و...)عرضه می‌شود؛ و به مجموعه فعالیت‌ها و اقداماتی که منجر به تولید کالای فرهنگی شود (کار و فعالیت یک نویسنده، خبرنگار، چاپخانه، فیلم‌ساز، آهنگ‌ساز‌ و...) فعالیت فرهنگی می‌گویند.

کاربرد اصطلاح «حقوق فرهنگی» برای نخستین بار در گفتگوهای تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب 10 دسامبر 1948 مورد بحث قرارگرفت. در گام‌های بعدی در زمینه توسعۀ «حقوق فرهنگی»، در 16 دسامبر 1966، «میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» به تصویب رسید که افزون بر تبیین نسبی این حقوق، سازوکارهای لازم برای اعمال حقوق فرهنگی از سوی دولت‌ها درچارچوب تعهد به میثاق یادشده الزامی گردید.

اهمیت «حقوق فرهنگی» در این است که این حقوق یکی ازحقوق مبنایی پذیرفته شده در حقوق بشری جهانی است. حقوق فرهنگی در واقع زمینه ساز عینیت بخشیدن به رعایت و احترام گذاردن به کرامت وهویت‌های گوناگون انسانی درگستره جهانی و ملی است. به تعبیر دقیق‌تر «حقوق فرهنگی» تسهیل‌کننده پذیرش تنوع فرهنگ‌ها وهویت‌ افراد، تکثرگرایی، تساهل و مدارای افراد است، که این موضوع ارتباط تنگاتنگ با تأمین «حقوق سیاسی‌ـمدنی» ( نسل اول) و «حقوق همبستگی» (نسل سوم) دارد.

در همین راستا گام مهم‌دیگری که برداشته شد، پیش‌نهاد روز جهانی کتاب و حق مؤلف از سوی اتحادیه بین‌المللی ناشران، دولت اسپانیا و فدراسیون روسیه به بیست‌وهشتمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو در سال 1995 (1374) و تصویب آن از سوی سازمان یونسکو است. هدف اساسی از اختصاص چنین روزی، تجلیل جهانی از کتاب و مؤلفان، تشویق همگان و به‌خصوص جوانان برای کشف لذت خواندن، قدردانی و حمایت از کسانی که در رشد و اعتلای فرهنگی و اجتماعی جامعه بشری نقش و سهم بسزایی داشته و د‌ارند، توسعه صنعت نشر، ترویج جریان آزاد کتاب و تضمین دسترسی عموم به آن و بالأخره جلب توجه سازمان‌ها، انجمن‌ها، نهادهای دولتی و خصوصی به این آسان‌ترین و ارزنده‌ترین روش کسب دانش، بیان احساس و اندیشه و قدیمی‌ترین وسیله ارتباط معنوی و کلید توسعه آموزش پایه، مبارزه با فقر و توسعه فراگیر حقوق بشری است.

دولت افغانستان به مثابه یکی از اعضای سازمان ملل متحد، رعایت میثاق‌ها و کنوانسیون‌های بین‌المللی و اعلامیه جهانی حقوق بشر را رسماً پذیرفته و بدان متعهد گردیده است. هم‌چنین قانون اساسی کشور نیز دولت را مکلف کرده است تا برای پیشرفت علم، فرهنگ، ادب و هنر برنامه‌های مؤثری را روی دست گیرد. از حقوق مؤلفان، محققان، مخترعان و...‌ در چارچوب احکام قانونی و ساختارهای منبعث از آن، حمایت و ضمانت کند. خوش‌بختانه در این راستا یکی از اقدام‌های خوبی که برای ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی و سامان دادن به وضعیت نشر کتاب صورت گرفته است تصویب و نشر «قانون حمایت از حقوق مؤلف، مصنف، هنرمند و محقق» است. اما با توجه به چالش‌های عمده ای که فرا راه تطبیق قانون و نهادینه شدن فرهنگ قانونمداری و ترویج فرهنگ نشر کتاب در کشور وجود دارد، به باور آگاهان این عرصه، وجود چنین قانونی برای حمایت از فعالیت‌های موجود در زمینه چاپ و نشر، کافی نیست. چنانچه در حال حاضر شمار زیادی از کسانی که دست‌اندرکار چاپ و نشر کتاب‌اند، به گونه غیرقانونی دست به چاپ و انتشار کتاب‌های مختلف زده و با کیفیت نازل به بازارهای داخلی کشور عرضه می‌کنند. این امر حتی شامل انتشار کتاب‌های درسی مدارس دولتی هم می‌شود.

بنابراین حکومت و وزارت اطلاعات و فرهنگ و دیگرنهادهای ذی‌ربط مسئولیت دارند که در زمینه حفاظت و ایجاد مصونیت عرصه فرهنگی کشور به مثابه یکی از حقوق پایه‌ای بشری و نیز اعتلا و رشد فرهنگ کتاب‌خوانی و سامان دادن به عرصه تولید و نشر کتاب و دیگر آثار فرهنگی و هنری گام‌های جدی‌ و مؤثر‌تری بردارند.

مدیر مسئول

 


بازنشر این مطلب