مهمترین دستاوردهای هژدهساله کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان
مهمترین دستاوردهای هژدهساله کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان
(۲۰۰۲ تا ۲۰۲۰ / ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۹)
کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در شانزدهم جوزای ۱۳۸۱ بر اساس توافقنامه بن و فرمان جداگانه رئيس جمهور پیشین کشور به عنوان نهاد ملی حقوق بشر در کشور آغاز به كار كرد. کمیسیون با تسجيل ماده ۵۸ در قانون اساسی افغانستان در سال ۱۳۸۲ مبنای محكم قانونی يافت.
کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان از زمان تأسیسش تا کنون به عنوان نهاد ملی پویا و فعال برای دفاع و حمایت از حقوق و آزادیهای شهروندان کوشیده است. کمیسیون به منظور نظارت بر رعایت حقوق بشر، حمایت از حقوق بشر و توسعۀ آن برنامه استراتیژیک، برنامه عمل، قانون، تشکیلات و بخشهای منظم حمایتی دارد. كميسيون در چهارده ولایت دفتر فعال دارد و از طریق این دفاتر به نظارت بر رعایت حقوق بشر و حمایت از آن در سراسر کشور میپردازد. اما هنوز در میان مردم پرسشهایی درباره شیوه کار، اهمیت و دستاوردهای کمیسیون مستقل حقوق بشر وجود دارد. کمیسیون در تلاش است که دریچهای را برای گفتگوی باز با شهروندان کشور بگشاید. ما در پی خلق فرصتی هستیم که هر شهروندی بتواند پرسشها و پیشنهادهایش را آزادانه و مستقیم با ما در میان بگذارد. از این رو، به بهانه هژدهمین سالروز تأسیس کمیسیون مستقل حقوق بشر، خلاصهای از برجستهترین فعالیتها و دستاوردهای مهم کمیسیون در این هژده سال بیان میشود. مواردی که در این گزارش آمده است الزاماً تمام کارکردهای کمیسیون نیست، ولی میتواند تصویری کلی از مهمترین دستاوردهای آن را ارائه کند. از شهروندان میخواهیم پرسشهای خود را از ما بپرسند و ما با تعهد به اصل پاسخگویی و شفافیت، به آنها پاسخ خواهیم داد.
۱. کسب و حفظ اعتبار بینالمللی و عضویت در سازمانهای منطقهای و بینالمللی
کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان براساس ارزیابی ائتلاف جهانی نهادهای ملی حقوق بشر اعتبار “A” را از آنِ خود کرده است. نهادهای دارای رده A از حق رأی در مجامع منطقهای و بینالمللی حقوق بشری، حق شرکت در شورای حقوق بشر سازمان ملل و حق ارائه اسناد به این شورا را دارند.
در حال حاضر کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان عضو مجتمع آسیاـپسیفیک و عضویت ائتلاف جهانی نهادهای ملی حقوق بشر است.
۲. آموزش حقوق بشر
کمیسیون از سال ۲۰۰۲ به اینسو ۷۲۷ هزار و ۹۵۶ تن از اقشار، اصناف، نهادها و شهروندان جامعۀ افغانستان را در مورد حقوق بشر آموزش داده است. از این میان حدود 35 درصد آن زنان بودهاند. کمیسیون همچنین تفاهمنامههای همکاری دوجانبه با وزارت معارف به منظور شاملسازی حقوق بشر در متون آموزشی و تدریس مفاهیم حقوق بشری در نظام آموزش کشور امضا کرده است.
۳. نشرات حقوق بشری
در این مدت بیش از ۵ میلیون و ۱۰۵ هزار و ۹۲۸ نسخه ماهنامه حقوق بشر، جزوهها و نشرات آموزشی توزیع شده است. به صورت مجموعی در طول هژده سال بیش از ۵ هزار و ۲۹۰ ساعت برنامه تلویزیونی درباره حقوق بشر و موضوعات مرتبط با آن در سراسر کشور پخش شده است. تهیه و نشر گزارشها و نسخههای قوانین و کنوانسیونها نیز بخشی از کار کمیسیون بوده است. همچنین کمیسیون برنامههای متنوع رادیویی در مورد موضوعات حقوق بشری تهیه و منتشر کرده است. گسترش آگاهی درباره حقوق بشر از طریق نشرات و برنامههای آموزشی کمیسیون کمک کرده است که اقشار متفاوت اجتماعی با مفهوم و کاربرد حقوق بشر آشنا شوند و از آن بهره ببرند. از این رو سالانه بیش از ۷ هزار تن به منظور ثبت، بررسی و پیگیری مسایل حقوقی خود به کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان مراجعه میکنند. کمیسیون مستقل حقوق بشر بیش از ۵۲ هزار شکایت را از تأسیس خود تا کنون ثبت کرده است؛ این امر نشانگر افزایش آگاهی شهروندان به حقوق بشر است.
۴. نقش کمیسیون در روند قانونگذاری
بر مبنای اصولنامه پاریس و براساس فقره ۲ ماده ۲۱ قانون تشکیل، وظایف و صلاحیتهای کمیسیون یکی وظایف و صلاحیتهای کمیسیون نظارت بر اجرای احکام قانون اساسی و سایر قوانین نافذ کشور است. کمیسیون همچنین صلاحیت دارد که به شورای ملی و حکومت در زمینه طرح، تصویب، تعدیل یا لغو قوانین ابراز نظر کند و مشوره بدهد. کمیسیون عضو دایمی کمیته تقنین وزارت عدلیه و عضو دایمی کمیته قوانین و کمیته عدلی و قضایی کابینه جمهوری اسلامی افغانستان است و از طریق شرکت فعال و پیوسته در ترکیب کمیتههای یادشده، با ارائه پیشنهادها، سفارشها و توصیههای لازم، بر روند طی مراحل قوانین و مقررات از طریق این کمیتهها، نظارت میکند تا مطمئن شود که این قوانین با معیارهای جهانی حقوق بشری منطبقاند و حقوق و آزادیهای شهروندان در مرحله طرح و تسوید قوانین و مقررات در نظر گرفته میشود. به گونه مثال کمیسیون برای منع معاینات اجباری پرده بکارت زنان و جرمانگاری آن دادخواهی کرده است که در نتیجه، این مورد در کد جزا وارد شد. همچنین براثر دادخواهی کمیسیون، شرط «اجازه قبلی» برای تظاهرات که در قانون اجتماعات و تظاهرات آمده بود، از آن قانون حذف شد. همینگونه کمیسیون نقش فعالی در تشویق و ترغیب وزارت امور خارجه برای امضای پروتکلهای اختیاری کنوانسیون منع شکنجه، کنوانسیون حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، تسریع روند گزارش عمومی دورهای سالانه و گزارش به کمیته منع شکنجه و تصویب کنوانسیون بینالمللی حقوق افراد دارای معلولیت داشته است. کمیسیون همچنین در روند بهبود، اصلاح و تعدیل طرح پیشنهادی قانون اساسی، تغییر و اصلاح قانون احوال شخصیه اهل تشیع، قانون كار، قانون انتخابات تدوین قانون خانواده، طرح کد جزای کشور، قانون حقوق و امتیازات اشخاص دارای معلولیت، تدوین مسوده قانون حمایت از اشخاص و خانوادههای بیبضاعت، توشیح قانون منع خشونت علیه زن، تدوین استراتژی ملی انکشاف افغانستان، مقرره مساعدتهای حقوقی، مقرره خانههای امن برای زنان، پالسی ارتباطگیری عدالت رسمی، مقرره منع آزار و اذیت زنان نیز در تعدیل قانون سرپرستی اطفال نقشی تعیینکننده داشته است.
۵. ثبت، مستندسازی، رسیدگی و پیگیری شکایتها
در هژده سال ۵۸ هزار و ۳۱۹ شکایت در کمیسیون ثبت، رسیدگی و پیگیری شده است. از این میان ۲۴ هزار و ۷۹۱ مورد نقض حقوق بشر تثبیت و در مراجع مسئول پیگیری و رسیدگی شده و به شاکیان از نتیجه اجراهای کمیسیون اطمینان داده شده است. ۳۳ هزار و ۵۲۸ شکایت غیرحقوق بشری تثبیت شده و به شاکیها مشوره حقوقی داده و آنها را راهنمایی کرده است.
۶. ثبت و رسیدگی خشونت علیه زنان
در طول هژده سال کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در کنار ۵۸ هزار ۳۱۹ شکایتی که بخش نظارت ثبت کرده، ۵۶ هزار و ۷۴۲ شکایت جداگانه در مورد خشونت علیه زنان را ثبت کرده است. این موارد به گونه خشونت فزیکی، خشونت جنسی، خشونت لفظی و روانی، خشونت اقتصادی و سایر موارد خشونت ثبت شده است. کمیسیون مستقل حقوق بشر تنها به ثبت قضایا اکتفا نمیکند، بلکه در حوزه صلاحیتهای خویش، به آنها رسیدگی نیز میکند. درصدی نتایج اجراهای کمیسیون قرار ذیل است:
از مجموع موارد خشونت به ۱۰ درصد میانجیگری؛ به ۴۲.۵ درصد مساعدت حقوقی؛ ۱۸.۴ درصد مستندسازی و معرفی به نهادهای عدلی و قضایی؛ ۶.۶ درصد دیدار با مقامات دولتی برای دسترسی قربانی خشونت به عدالت؛ ۳.۹ درصد حمایت یا دادخواهی؛ ۵.۲ درصد معرفی به خانههای امن؛ ۰.۸ درصد معرفی به مراکز صحی و ۳.۴ درصد قضایای انتقالیافته به وزارت امور زنان و نهادهای خیریه پرداخته و به همین ترتیب، به ۹.۳ درصد با استفاده از شیوههای دیگر رسیدگی کرده است.
۷. نظارت بر محلات سلب آزادی
ناظران کمیسیون به صورت منظم و پیوسته بر محلات سلب آزادی نظارت کردهاند. نتایج این نظارت و بررسی پیوسته با نهادهای مرتبط به منظور بهبود وضعیت آن محلات در میان گذاشته شده و پیگیری شده است. نظارتهای کمیسیون بر بهبود وضعیت محلات سلب آزادی، بهبود سطح امکانات زندانیان و رفع هر نوع شکنجه در محلات سلب آزادی تمرکز داشته است. تلاشهای کمیسیون در این زمینه منجر به بهبود وضعیت مراکز سلب آزادی شده است. به گونه مثال میتوان از مسدود شدن بخش تورجیل در زندان بگرام یاد کرد. تورجیل بخشی خاص از زندان بگرام بود که رسانههای ملی و بینالمللی گزارشهایی از شکنجه در آن را پخش کردند. تورجیل براثر دادخواهی بخش بررسی ویژه کمیسیون و نهادهای مدافع حقوق بشر مسدود شد. همچنین براثر مداخله قانونی کمیسیون بیش از حدود ۷ هزار و ۸۱۶ زندانی غیرقانونی از زندانها رها شدهاند.
در نخستین سالهای کار کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان زندانهای شخصی معضل بزرگ حقوق بشری بود؛ حدود پنجاه مورد زندان شخصی با مداخله قانونی کمیسیون مسدود شده است.
۸. شناسایی و بررسی گورهای دستهجمعی
گورهای دستهجمعی، بخشی از میراث سالهای جنگ است که طی سالهای گذشته در نقاط مختلف افغانستان کشف و ثبت شده است. کمیسیون سهم اساسی در شناسایی و نگهداری گورهای دستهجمعی داشته و سعی کرده است از گورهای دستهجمعی شناساییشده تا زمان تحقیق و بررسی همهجانبه و تثبیت هویت قربانیان، عاملان و دوره تاریخی آن، بهخوبی حفاظت شود. در این مدت کمیسیون ۹۲ مورد گور دستهجمعی قربانیان سالهای جنگ را شناسایی و بررسی مقدماتی کرده است. دادخواهی کمیسیون متمرکز بر حفظ و کشیدن اجساد از گورها به طور مسلکی توسط کارشناسان، شناسایی خانوادههای قربانیان و عاملان و نیز جلوگیری از تخریب غیرمسئولانه گورهای دستهجمعی بوده است.
۹. نظارت بر عملکرد نیروهای امنیتی درباره جلب و جذب کودکان
در پی نشر گزارشهای کمیسیون درباره جلب و جذب کودکان در نیروهای امنیتی و ارائه پیشنهادهای مشخص به حکومت، پالیسی نیروهای امنیتی دولت افغانستان در این مورد اصلاح شد. یافتههای کمیسیون نشان میدهد که اکنون موارد جلب و جذب رسمی کودکان در نهادهای امنیتی به صفر رسیده، اما متأسفانه هنوز از کودکان به گونه غیررسمی در صفوف نیروهای امنیتی استفاده میشود.
۱۰. تلفات ملکی
کمیسیون مستقل حقوق بشر در سال ۲۰۰۷ گروه بررسی ویژه را به منظور نظارت بر چگونگی رعایت و نقض حقوق بینالملل بشردوستانه و وضعیت زندانیان مربوط به منازعه تشکیل داد. کمیسیون نخستین نهاد رسمی و بااعتبار بود که قضایای نقض حقوق بینالملل بشردوستانه را بررسی و مستندسازی کرد و گزارشهای مستقلی در مورد قضایای مهم نقض حقوق بینالملل بشردوستانه تهیه و منتشر کرد. نشر این گزارشها توجه جامعه جهانی و طرفهای درگیر منازعه را به موضوع تلفات افراد ملکی، رعایت قواعد بین الملل بشردوستانه و برخورد انسانی با زندانیان مربوط به منازعه جلب کرد. پس از آن موضوع رعایت حقوق بینالملل بشردوستانه در افغانستان به بحثی ملی بدل شد و به طرفهای درگیر جنگ و نیروهای حامیان دولت و مخالفان مسلح دولت تفهیم شد که آنها مکلف به رعایت اصول حقوق بین الملل بشردوستانه و مکلف به احترام به جان و مال مردم ملکیاند. تلاشهای کمیسیون مستقل حقوق بشر در زمینه کاهش تلفات غیرنظامی و پیشنهادهای کمیسیون همراه با دیگر نهادهای ملی و بینالمللی منجر به نتایج زیر شده است:
- ایجاد معاونیت در چهارچوب شورای امنیت ملی با هدف کاهش تلفات ملکی.
- ایجاد پالیسی مشخص درباره کاهش تلفات ملی.
- ایجاد بُرد و کمیته هماهنگی بهتر نهادهای مرتبط به منظور کاهش تلفات ملکی.
همچنین اعلام تعهد از سوی گروه طالبان در مورد آسیب نرساندن به مردم ملکی و اعلان ایجاد کمیسیونی در ساختار تشکیلاتی خود که وظیفه جلوگیری از تلفات ملکی را به عهده داشته باشد.
در کنار مستندسازی تلفات ملکی و دادخواهی برای محافظت افراد ملکی، کمیسیون برای پیگیری عدلی عاملان و جبران خسارت به قربانیان نیز دادخواهی میکند. بنا بر گزارشها و مستندات کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان برای قربانیان بیست قضیه جدی نقض حقوق بینالملل بشردوستانه از طرف کشورهای امریکا، جرمنی و دولت افغانستان جبران خسارت پرداخت و از قربانیان قضیه رسماً عذرخواهی شده است. برجستهترین مثال آن پرداخت خسارت به قربانیان یک حمله هوایی توسط نیروهای جرمنی در ولایت کندوز بوده است. دولت جرمنی به خواست و همکاری مستقیم کمیسیون به تمامی قربانیان قضیه خسارت پرداخت و رضایت آنها را به دست آورد. همچنین دستکم دو عامل کشتار مردم ملکی نیروهای امریکایی در ایالات متحده امریکا، یکی از خلبانهای نیروهای جرمنی و دستکم ۱۵ تن از منسوبان نیروهای دفاعی افغانستان بر اساس گزارشهای کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان مورد پیگرد عدلی قرار گرفت.
۱۱. حمایت از حقوق اطفال
اطفال از گروههای آسیبپذیر جامعه افغانستاناند. کارهای شاقه، قاچاق و اختطاف و سوءاستفاده از کودکان از نگرانیهای کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان بوده و کمیسیون را واداشته است درباره حمایت از کودکان و آگاهیدهی درباره حقوق آنها مطابق اسناد بینالمللی، بر نهادهای مسئول دولتی فشار آورد. شماری از دستاوردهای کمیسیون در این زمینه در ادامه آمده است:
- تهیه گزارش سایه از وضعیت حقوق کودک در کشور با توجه به یافتههای کمیسیون از ساحه در سال ۲۰۰۴ و ارائه آن توسط رئیس پیشین کمیسیون داکتر سیما سمر در ژنیوا.
- همکاری و نظارت بر پروسه ادغام مجدد ۳۱۶ طفل قاچاقشده و اخراجشده از کشورهای عربستان سعودی، عمان و کشور غنا که توسط گروهها و باندهای سازمانیافته و کارفرماهایی از شمال کشور به پاکستان و بعد به کشورهای نامبرده منتقل شده بودند. این پروژه مشترک توسط وزارت کار و امور اجتماعی، UNICEF و کمیسیون عمل شد.
- دادخواهی برای ایجاد یک مرکز نگهداشت برای کودکانی که با مادران محبوسشان به سر میبردند؛ در نتیجه مرکز حمایتی اطفال ایجاد و از سه سال به اینطرف به این منظور فعالیت میکند.
- جرمانگاری پدیده منفور بچهبازی در کد جزا.
- همکاری با اداره سره میاشت در مورد انتقال کودکان دچار بیماری صعبالعلاج به کشور جرمنی.
۱۲. حمایت از حقوق اشخاص دارای معلولیت
- برای اولین بار افراددارای معلولیت حسی از حق دسترسی به حساب مستقل در بانک های کشور برخوردار شدند.
- در پی دادخواهی کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در زمینه فراهمآوری زمینه استخدام افراد دارای معلولیت در ادارات کشور، کمیسیون مستقل اصلاحات اداری با تهیه و اجرای طرزالعملی در این باره، سه درصد سهم از استخدامها را به آنها اختصاص داد.
۱۳. پژوهشها
در جریان این هژده سال کمیسیون به مرجع و منبع معتبر اطلاعات و معلومات مستند و تحقیقی در عرصه مسائل حقوق بشری و موارد نقض حقوق بشر بدل شده است. مجموع پروژههای تحقیقی کمیسیون را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: تحقیقات دورهای، تحقیقات غیردورهای و تحقیقات ملی.
از میان حجم گسترده تحقیقاتی که کمیسیون انجام داده در اینجا نمونههایی آورده شده است:
الف. پژهشهای دورهای: پژوهشهایی است که سالانه یا کمتر و بیشتر از یک سال اجرا میشوند. کمیسیون بیش از ۱۳۵ پژوهش دورهای انجام داده است.
دو نمونه از این پژهشها:
۱. اجرای نزدیک به چهل و چهار پروژۀ تحقیقی سهماهه، ششماهه و سالانه با عنوان «گزارش تلفات افراد ملکی در افغانستان».
۲. اجرای نزدیک به سی پروژه تحقیقی ششماهه و سالانه مربوط به وضعیت حقوق بشری زنان در افغانستان با عناوین متفاوت که بخش عمدۀ آن با عنوان خشونت علیه زنان منتشر شده است.
ب. پژوهشهای غیردورهای: پژوهشهایی است که مبتنی بر ضرورت و پیشنهاد هیأت رهبری پیشبینی و اجرا میشود. کمیسیون در زمانهای متفاوت یازده پژوهش غیردورهای انجام داده است.
دو نمونه از این پژوهشها:
۱. تحقیق صدای مردم برای تأمین عدالت، ۱۳۸۴.
۲. تحقیق رهایی از فقر و گرسنگی، ۱۳۹۸.
ج: تحقیقات ملی
کمیسیون از سال ۱۳۹۲ تا کنون موفق شده است که شانزده پروژۀ بزرگ تحقیقی را از نوع تحقیق ملی اجرا کرده و نتایج آن را در گزارشهای جداگانه به منتشر کند.
دو نمونه از تحقیقها:
۱. تحقیق ملی عوامل و زمینههای تجاوز جنسی و قتل ناموسی در افغانستان ـ ۱۳۹۲.
۲. تحقیق ملی عوامل و پیامدهای رسم زشت بچهبازی در افغانستان ـ ۱۳۹۳.
کمیسیون مستقل حقوق بشر منبعی معتبر برای پژوهشهای دیگر دولتها، نهادهای حقوق بشری، مراکز پژوهشی و نهادهای آکادمیک بوده است. نهادهایی مانند وزارت خارجه آمریکا، یوناما، تحادیه اروپا، رسانههای ملی و بینالمللی، دیدبان حقوق بشر، عفو بینالملل، وزارت امور خارجه کشور برای تهیه گزارشهایی برای کمیتههای شورای حقوق بشر و وزارت اقتصاد کشور برای گزارشدهی از اجرای برنامههایی مربوط به انکشاف پایدار از گزارشهای کمیسیون به مثابه منبعی معتبر استفاده میکنند. به گونه مثال همین اکنون پژوهشی در استرالیا درباره جرایم جنگی نیروهای استرالیایی در افغانستان جریان دارد و در این پژوهش از گزارشهای کمیسیون به عنوان یک منبع استفاده شده است.