كنوانسيون حقوق اشخاص داراي معلوليت و ويژگيهاي آن
علي محبتي
در جهان حدود 650 ميليون نفر افراد داراي معلوليتاند كه 10 درصد كل جمعیت جهان را تشكيل ميدهند و اين رقم نشاندهندهی آن است كه اشخاص داراي معلوليت بزرگترين اقليت دنيا را تشكيل داده و 80 درصد آنها در كشورهاي جهان سوم زندگی میکنند و آن هم در مناطق روستايي.
در كشور ما هم مطابق ارزیابیهای انجامشده حدود 800000 تا 840000 فرد داراي معلوليت از گروههای مختلف وجود دارد. وضعيت اشخاص داراي معلوليت در بعضي كشورها نگرانکننده است زيرا باورها و پندارهاي منفي عليه آنها وجود دارد و در كمتر از 50 كشور جهان قانون تبعيض عليه اشخاص داراي معلوليت وجود دارد، بنابراین كنوانسيون حقوق اشخاص داراي معلوليت روي چند نكتهی مهم تمركز كرده است:
* هر دو عنصر توسعه و حقوق بشر را در نظر گرفته است.
* موضوع معلوليت همهشمول است.
* لازمالاجراييبودن اين كنوانسيون.
* به اشخاص داراي معلوليت با نگاه ترحمآميز، طبي يا اجتماعي ديده نميشود بلكه مشارکت در تصميمگيريها، به عنوان يك عضو فعال جامعه در نظر گرفته شده است.
* كنوانسيون، كرامت انساني اشخاص داراي معلوليت را در سطح جهان بهرسميت ميشناسد.
در تصویب کنوانسیون اشخاص دارای معلولیت، این اسناد بينالمللي نیز تأثیرگذار بود:
- اعلاميهی حقوق كودك 1924 (جامعهی ملل)
- اعلاميهی جهاني حقوق بشر 1948
- اعلامیهی حقوق كودك 1959
- اعلامیهی حقوق اشخاص داراي معلوليت ذهني 1971
- برنامهی جهاني حقوق اشخاص داراي معلوليت 1975
- برنامهی جهاني اقدام براي اشخاص داراي معلوليت در سال 1982
- سال جهاني اشخاص داراي معلوليت 1981
- قوانين استاندارد براي برابرسازي فرصتها در مورد اشخاص داراي معلوليت 1993
- تعيین روز جهاني معلولان (سوم دسمبر هر سال) در سال 1993
در نهایت اين كنوانسيون در 13 دسمبر 2006 ميلادي در مجمع عمومي سازمان ملل متحد به تصويب رسيده و در تاريخ 30 مارچ 2007 براي امضا گشوده شد و اين كنوانسيون داراي 50 ماده بوده و پروتکل اختياري آن داراي 18 ماده ميباشد.
اين كنوانسيون اولين سند حقوق بشري قرن بيست و يكم سازمان ملل متحد بوده و تهيه، تدوين مسودهی آن كه 4 سال را در برگرفت (2004 – 2006) و در 8 جلسه نهايي گرديد. علاوه بر آن، كنوانسيون بيشترين امضاكننده را در روز اول داشت؛ طوري كه 82 كشور كنوانسيون و 44 كشور پروتکل اختياري ان را امضا کردند و در ظرف كمتر از يك سال بيش از صد كشور جهان به آن پيوستند و اشخاص داراي معلوليت و سازمانهاي عرصهی معلوليت در تدوين آن نقش مهم داشته و از جمله كميسيون مستقل حقوق بشر افغانستان در کارگاهی كه از تاریخ 26 تا 29 مي سال 2003 در دهلي جديد به همین منظور تشكيل شده بود، شركت داشته و نقش عمدهاي در مسودهی آن ايفا کرده است.
هدف كنوانسيون حقوق اشخاص داراي معلوليت ارتقاء، حمايت و تضمين بهرهمندي برابر و كامل اشخاص داراي معلوليت از كليهي حقوق بشري و آزاديهاي بنيادين و ارتقای احترام نسبت به منزلت ذاتي آنها ميباشد.
تعريف كنوانسيون از معلوليت
اشخاص داراي معلوليت شامل كساني ميشوند كه داراي عارضهی درازمدت فيزيكي، ذهني، فكري يا حسي ميباشند كه در تعامل با موانع گوناگون امكان دارد مشاركت كامل و مؤثر آنان در شرايط برابر با ديگران در جامعه متوقف شود.
اصول كلي كنوانسيون
الف) احترام به منزلت ذاتي و خودمختاري فردي شامل آزادي انتخاب و استقلال اشخاص.
ب) عدم تبعيض.
پ) مشاركت كامل و مؤثر و ورود در جامعه.
ت) احترام به تفاوتها و پذيرش اشخاص داراي معلوليت به عنوان بخشي از تنوع انساني و بشري.
ث) برابري فرصتها.
ج) دسترسي.
چ) برابري بين زن و مرد.
ح) احترام به ظرفيتهاي قابل تحول كودكان داراي معلوليت و احترام به حقوق كودكان داراي معلوليت در جهت حفظ هويتشان.
حقوق خاص اشخاص داراي معلوليت در كنوانسيون
- برابري در مقابل قانون بدون تبعيض.
- حق زندگی، آزادی و امنیت فردی.
- شناسایی برابر در مقابل قانون و اهلیت قانونی.
- ممنوعیت شکنجه.
- ممنوعیت استثمار، خشونت و سؤرفتار.
- حق احترام به تمامیت جسمی و روحی.
- آزادی گشت و گذار و تابعیت.
- حق زندگی در اجتماع.
- آزادی بیان و عقیده.
- احترام به محرمیت.
- احترام به خانه و خانواده.
- حق تعلیم.
- حق صحت
- حق کار
- حق داشتن سطح مناسب زندگی
- حق مشارکت در زندگی سیاسی و عمومی
- حق مشارکت در زندگی فرهنگی
اقدامات كميسيون مستقل حقوق بشر افغانستان در مورد اين كنوانسيون
* ترجمه، نشر و چاپ كنوانسيون به زبانهاي دري، پشتو و زبانهاي ازبكي، بلوچي، پشهاي و تركمني (قابل يادآوري است كه اين اولين سند بينالمللي است كه به اين زبانها در سطح كشور تهيه شده و به نشر رسيده است).
* ترجمه، چاپ و نشر كنوانسيون به زبان اشاره و خط بريل.
* پيشبرد برنامههاي آگاهيدهي در مورد كنوانسيون و اهميت آن از طريق راديو، تلويزيون، هفتهنامهی كابل، روزنامهی 8 صبح و تهيهی پوسترها و بلبوردهای در بردارندهی پيامهایي از كنوانسيون.
* در تركيب كميتهی دادخواهي حقوق اشخاص داراي معلوليت ملاقاتها با مقامات حكومت و پارلمان كشور براي تصويب اين كنوانسيون.
* ترجمه، چاپ و نشر راهنماي حقوق اشخاص دارای معلولیت براي اعضاي پارلمان به زبان دري و پشتو و توزيع آن براي اعضاي پارلمان كشور.
* ايجاد كميتههاي دادخواهي حقوق ا.د.م. در دفاتر ساحوي و دادخواهي با نهادهاي عضو اين كميته در مورد تصويب كنوانسيون حقوق اشخاص داراي معلوليت و ساير موضوعات حقوق بشري اشخاص داراي معلوليت.
* در نتيجه در سوم ثور 1390، اين كنوانسيون در مجلس نمایندگان و در تاريخ 25 ثور در مجلس سنا با اتفاق آرا به تصويب رسيد.